ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਬਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੰਜ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਰੁਦ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ-ਵਾਪਸ ਉੱਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਜਦੋਂ ਬੂਟੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਛੰਦ—ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਜਗਤੀ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਹੀ ਉਹ ਯਜਨਾ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਹ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੁਚੀ ਅਤੇ ਚਮਕ ਨੂੰ ਰੁਚੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਸਤਗੁਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਪਰ, ਉਸ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਕਹਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਖ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਉਹ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਯਮ ਵਾਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਚਿ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ। ਮਨ ਤੋਂ ਰੁਚਿ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਅਵਯਕਤ ਤੋਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਖ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗੀਰਸ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਨੀਚੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਚੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਧੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਦਿ-ਸਵਯੰਭੂ, ਮਨੁ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ, ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ।