ਰੱਖਸ਼ਾ (ਰਕ੍ਸ਼ਾ) ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਜਦੋਂ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵੀਰ। ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀਣਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿ, ਅਰਥਾਤ ਸੱਪ, ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾਟ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਟ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ, ਪੀਲੇ-ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ, ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮੇ। ਜਦ ਉਹ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਗੰਧਰਵ ਬੋਲ ਵਜੋਂ ਜੰਮੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਛੰਦ ਤੇ ਪੰਛੀ ਰਚੇ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤਾਕਤ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਅਵੀਸ (ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ), ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ ਤੇ ਹਿਰਣ ਰਚੇ। ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਫਲਦਾਰ ਤੇ ਜੜੀਦਾਰ ਪੌਦੇ ਜੰਮੇ। ਪਰ ਇਸ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਜੰਗਲੀ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਜਲਚਰ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਰेंਗਣ ਵਾਲੇ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੱਤਵਾਂ ਬਾਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਰਚਿਆ। ਦੱਖਣੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਚੀ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਰਚੇ। ਚੌਥੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜਾ ਛੰਦ ਰਚੇ। ਇਹ ਸਭ ਰਚ ਕੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਪਰਜਨਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ, ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ: ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਫਿਰ, ਯਕ੍ਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ, ਅਡਿੱਠ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਉਸੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਦੈਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜੋ ਗੁਣੀ ਹਨ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕਰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੰਜ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣਾਏ। ਰੁਦ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੱਥਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਜਦ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਛੰਦ—ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਤੇ ਜਗਤੀ—ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੁਚਿ, ਤੇ ਚਮਕ ਨੂੰ ਰੁਚਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।