ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਦੁਇਤਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਲਬਿਲਾ ਉਠਦੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਘਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਚੋਟੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਚਾਹੇ ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਚੀ-ਨੀਵੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਤੇ ਨਗਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਾਵਟ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਪਣ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ ਤੇ ਮਾਪ-ਇਕਾਈਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ। ਦਸ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ‘ਤਾਲ’ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਮਾਪ ਅਤੇ ‘ਗੋਕਰਨ’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ‘ਰਤਨੀ’ ਇਕਵੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਈ। ‘ਕਿਸਕੁ’ ਦੋ ਰਤਨੀਆਂ, ਜਾਂ ਬਿਆਲੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦਾ ਮਾਪ ਸੀ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ‘ਗਵਯੂਤੀ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਇਥੇ ਵਸੇ ਵਸਾਏ ਗਏ ਪਿੰਡ ਤੇ ਨਗਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੌਥੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕਿਲੇ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੁਚਕ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦੱਸ ਵਿਚੋਂ ਹਸਤਸ੍ਰੋਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵਹਸਤ ਅੱਠ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲੇ—ਪਹਾੜੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਕਾਰ—ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਅਾਸ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵੱਢੇ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਕੋਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਦਿਵਯ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ। ਇਥੇ ਨਗਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ‘ਖੇਟ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ‘ਪਾਨ’ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸੀਮਾ ਦੋ ‘ਕ੍ਰੋਸ਼’ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੇਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਚਾਰ ‘ਧਨੁਸ਼’ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੜਕ ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਦਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਸਕਣ। ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਲੇਨ ਹਨ। ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛਿਆਸਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਰਸਤਾ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਬਣ ਗਏ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਖਾ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ‘ਸ਼ਾਲਾ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ‘ਸ਼ਾਲਾ’ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਰ, ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਥੇ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਜਲ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਜਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਉਪਜੀਆਂ। ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਪਜੀਆਂ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹੇ।