ਜਦੋਂ 'ਸ਼ਰ' ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਹਰੇਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ ਇਕੱਲੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਦਿ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਸ ਲੋਕ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸਰਵੋਚਤੱਤਵ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੱਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤੱਤਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਕਲਪ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ, ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਕਲਪ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਾ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇੱਛਾ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਈ ਜੀਵ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਲ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਾਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਮਹਾਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭੂ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ—all ਰਚੇ ਗਏ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਚਲ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਰਚੇ।