ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਗਤਿ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਇਕੱਠੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਮੁਕ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤਾਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ ਦੀਵੇ ਦੀਆਂ ਲੌਆਂ ਮੁੜ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਮੁੜ ਅਣਅਸਤਿਤ੍ਵ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਮਹਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਸੱਤ ਰੇਸ਼ਾਂ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜ—all ਕੁਝ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਲੋਕ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਲ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਭਾ’ ਧੁਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਵਿਅਾਪਕਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸ਼ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਹਿਲਾ ਉਤਪਾਦਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਅੰਡਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਸਰਵੋਚ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਸ ਲੋਕ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉੱਚਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਮਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢਿੱਲ-ਮਜਬੂਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਕਰਕੇ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਸੱਤਵ ਆਦਿਕ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਹੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ!—ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।