ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਯਜ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਵਾਰ ਵਾਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ-ਵਿਧੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅਖੰਡ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ 'ਦਿਵ' ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਜੀਵ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ; ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਣ ਵਿਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਜਗਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਬੁਧਿ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਖੋਖੇ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਣ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵ੍ਰੱਖ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਿਨਾ ਚੇਤਨ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਨ। ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ, ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਪੈਰ; ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਕਲਪਨਯ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ; ਸਾਰੇ ਵਰਗ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਖ਼ੁਦ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਇਰਾਦੇ ਦੇ, ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਦੁਆਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਸਮਾਨ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ, ਸਤ-ਸਵਭਾਵ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ, ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁੜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜਦ ਉਹ ਉਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਕਲਪ ਦੇ ਨਾਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਚੇਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਸਰਪ। ਜਦ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਲੜੀਵਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸੁੱਕ ਕੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।