ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਿਸ਼ਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਮਰ ਰਿਸ਼ਿ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਰਿਸ਼ਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਰਿਚ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯਜੁਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਹੋਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ‘ਉਪਦ੍ਰਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪੰਚਵਿੰਧਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਹਰੀਂ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਾਹ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ) ਹੈ। ਰੂਪ, ਨਿੰਦਾ, ਸਤਿਕਾਰ, ਗਾਲੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਚੌਵੀ (24) ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ, ਉਤਰ-ਸ਼ਾਪ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਉੱਤਰ, ਵੱਖਰਾ, ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ, ਕਹਾਣੀ, ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼, ਚੋਣ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਵੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਨਿੰਦਾ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਖਜਾਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੱਸ ਵਿਧੀਆਂ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੱਸਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸ਼ੰਸ’ ਧਾਤ ਤੋਂ ‘ਪ੍ਰ’ ਉਪਸਰਗ ਨਾਲ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੰਮ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਗਿਆ (ਇੰਜੰਕਸ਼ਨ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਪੁਰਾਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਅਪਕ ਨਿਗਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਸੂਤਰ ਬਿਨਾ ਦੁਹਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੂਤਰ-ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: “ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਵਿਖੇਰਿਆ ਗਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ!” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਵੇਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ!” ਪਰ ਕਲਿਅੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੁਕ ਗਏ। ਕੇਵਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੇਦ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਯਜਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੇਦ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਯਜਨਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਕ ਚਤੁਰਪਾਦੀ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।