ਪੂਰਬੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੀ ਜੋਤ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਵਰਗਿਆ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਨਾਲ ਭੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆਮਈ ਸਹਚਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਘੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਦੀ ਕੁਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਮਨ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸਨ, ਉਹ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਘੁਟਣ ਯਜਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਰੂਪ ਸੀ। ਉਹ ਯਜਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਧੁਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਸ ਜਾਂ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪਹਾੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ—ਭੂ ਆਦਿ—ਦੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਵੈ-ਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਮਹਾਨ ਮੋਹ, ਹਨੇਰੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਧ ਅਵਿਦਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੰਜ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਓਹਲੇ ਵਿਚ ਸੀ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਣਸਪਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੋਂ ਅੰਧੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁੜ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੀਜੀ ਧਾਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹਨ, ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਓਹਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੌ-ਰੂਪੀ ਜੀਵ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉੱਪਰ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਤੱਤ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਜੀਵ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹਤ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਵੈਕਾਰਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਜੀਵ ਅਚਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਪਰ ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਛੇਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।