ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਅ ਹੀ ਅਦੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਤਾਂ ਲਈ, ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਪੱਸਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਉਹ ਪੰਜ ਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਡਰ, ਪੀੜਾ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਿਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਅਭੇਦ ਅਤੇ ਅਨਿਰਣੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯੀ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਰਥਵਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਫਿਰ ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਕਟ ਪਦਾਰਥ ਲੜੀਵਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸੂਏ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜੁੱਗਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਮਹੱਤ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਜੀਵ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਹ ਚਾਰ ਭਾਗ ਜਨਮਜਾਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰਵੋਚਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ 'ਦਰਸ਼ਤਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਤ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਚਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਲੋਕ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਮ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਗਰਭਧਾਰਣ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਉੱਚਤਮ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਪਰਗਟ ਆਤਮਾ, ਮਹੱਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਮਨੁ, ਦੱਖ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਿਆ—ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਸਰਵੋਚਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਵ੍ਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਵਿਆਵਨ ਵੀ, ਫਿਰ ਕਰਦਮ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਸ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲਯ ਵੀ, ਹੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ।