ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਉੱਪਜਦਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਉਕਸਾਵਟ ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਦਾਨੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਉਹ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣੀ। ਸੰਨਿਆਸ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਨੂੰ—ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ—ਛੱਡ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਫਾਵਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਹੀ ਬਦਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹਰ ਇਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਹੀ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਔਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਅਸੰਤੋਖ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਅਭਾਗੇ ਅਤੇ ਅਣਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਰਥਵਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਮਹਤ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਗਟ ਪਦਾਰਥ ਲੜੀਵਾਰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਜੁਗਨੂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਉਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਮਹਤ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਜੀਵ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਨਮਜਾਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਗਿਆਨਤਾ ਇਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਇਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇੰਝ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਪਰਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਤ, ਜੋ ਬਣ ਰਹੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਪੂਰਾ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।