ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਯਜ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦਯਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸ਼੍ਰੌਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਮਾਰਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਚਾਈ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਤਪ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਯਜ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਣਾ ਦਯਾ ਹੈ। ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਛਮਾਂ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾ ਲੈਣਾ ਅਲੋਭ ਹੈ। ਸਯਮ ਅਤੇ ਨਿਰਭਿਕਤਾ, ਜੋ ਟੁੱਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਪ ਹੈ। ਝੂਠ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਸਯਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਉਪਾਦੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦਾਨੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਲਈ। ਵੈਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈਆਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਗ, ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਛੱਡਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੇਦ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਹਨ। ਇਹ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਹੀ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਤਪਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ—ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੋਗ—ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਿਸ਼ਿਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੈਦ ਅਭਾਗ ਅਤੇ ਅਣਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਸਤਵ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਰਥਵਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਮਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਗਟ ਪਦਾਰਥ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜੁਗਨੂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਮਹਤ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।