ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਖ਼ਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਕੁਬੜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚਿਹਰੇ ਸੱਤਰ-ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਲੀ ਉਂਗਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇੰਝ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗਾਂਵਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ—all ਇਹ ਜੀਵ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ, ਜੋ ਨੇਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼—all ਤਿੰਨ ਮਿਲ ਕੇ 'ਦੁਜਾ-ਜਨਮ' ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੇਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਧਰਮ-ਗਿਆਤਾ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਯੋਗ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੇਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਘਰ-ਵਾਲਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਵਨਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ'—ਇੰਝ ਨਿਰਣੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ, ਜੋ ਕਿ ਮਾੜੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਹੜੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਅਧਿਆਪਕ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੀ ਕਾਰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਮਨੂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਕੀਤੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਇਥੇ 'ਯੋਗ੍ਯ ਆਚਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ੍ਯ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੂ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਯੋਗ੍ਯ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਸਮੇਂ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਯੱਗ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਯੋਗ੍ਯ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸ਼੍ਰੌਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਮਾਰਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਗੱਲ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਚਾਈ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ 'ਯੱਗ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਣਾ—ਇਹ ਦਇਆ ਹੈ। ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਛਿਮਾ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਲਾਲਚ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਨੇਕਤਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸਮਝਾਏ ਗਏ।