ਹਰ ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ। ਸਾਰੇ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਸੁਰੀ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚੀ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਪਿਸਾਚ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਸੱਪ ਜਨਮ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਦੈਵੀ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸਤੱਤਰ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਮਾਪ ਬਣਾਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ, ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਨਵੇਂ ਤਾਲਿਆਂ—ਨਵੇਂ ਤਾਲਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ—ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੈਂਸਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਬ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛਿਹੱਤਰ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਘਟਾ ਕੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮਾਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਜਨ—ਨੇਕ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਝ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀਅ ਤੇ ਵੈਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਸਥ ਨੇਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੇਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਅਸ਼ਰਮ ਹਨ। ‘ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ’—ਇੰਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤੇ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚਤੁਰਾਈ ਜਾਂ ਮੂਰਖਤਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਅਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਅਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।