ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਮਾਸ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਬਚੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਭਟਕਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਸਤ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਇਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਫਿਰ ਤਾਪ ਨਾਲ ਹਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਮਨਵੰਤਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ, ਮੈਂ ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਚੱਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਿਧਾ-ਸਾਪਣਾਪਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅੰਕ ਸਤੱਤਰ (੧੭੧) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਯੁਗੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਾਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਥੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਥੇ ਅਸੁਰੀ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚੀ, ਯਕਸ਼, ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਪਿਸਾਚ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਸੱਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਦੈਵੀ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਆਣਵੇਂ ਅੰਗੁਠਿਆਂ (ਅੰਗੁਲੀਆਂ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸਤੱਤਰ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਉਚਾਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅੰਗੁਠੀ ਨੂੰ ਮਾਪ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ, ਇਥੇ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦੀ ਦੇਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਨਵੇਂ ਤਾਲਾ (ਨਵਾਂ ਮਾਪ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।