ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਚੁੱਗੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ, ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮੰਤਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ। ਇਹ ਗੁਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਵ ਸਨ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੈਧਾਤਿਥੀ, ਵਸੁ, ਪ੍ਰਾਜੀਨਬਰ੍ਹੀ, ਪਰਜਨਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਆਦਿ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਯਜਨਾ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਤਰ—ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਉਪਵਾਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਰਮ ਵਿਰਾਗ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਯਜਨਾ ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਵੀ ਮਿਟ ਗਈਆਂ। ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਰਮ ਉਲਟ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ, ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗੁੰਝਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਵਾਇਤਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਆਧਵਰਯੁ ਰਵਾਇਤ ਸੀ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ, ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਘਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਨ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ్మ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਲਚ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਪਾਰ ਮੁੱਖ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਲ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਲੁਕਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।