ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੱਚ, ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਹੁੰਦੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣਦੇ। ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ 'ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਇਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਵੀ 'ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ ਚੱਕਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟਾਂ ਕੋਲ ਸੱਤ ਅਮੋਲ ਰਤਨ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਝੰਡਾ ਤੇ ਸੱਤ ਖਜ਼ਾਨੇ (ਜਦ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ) ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ। ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਚੌਦਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਰ ਸਮਰਾਟ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ—ਭੂਤਕਾਲ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮਰਾਟ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦੇ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ 'ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ' ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਕੇਸ ਤੇਜੋਮਈ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਬਰਗਦ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗੀ ਗਲ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਜਨ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਚ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਵੇਦ, ਜੋ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਮਰਾਟ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੁਗ ਦਾ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ 'ਸੰ' ਨਾਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਤਰਤੀਬ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ? ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ? ਜਦ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਦ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਉਗ ਆਈਆਂ, ਤੇ ਵਰਖਾ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਦ ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੰਦਰ—ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਨੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਕਰਮ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਹਲਕੇ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣੇ। ਜਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਗਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਆ ਗਏ।