ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਲ, ਛਿਨ ਅਤੇ ਪਲਕ—all ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤਿ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੰਘਣੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਜਾਣਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨੈਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਮਝ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਧਨ੍ਯਵਾਨ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ!” ਉਹ ਜੋ ਵਾਲ਼ਖਿਲ੍ਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। “ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ! ਹੇ ਦੇਵ, ਅਸੀਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।” ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਦਾ-ਹਾਜ਼ਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਯੂ! ਇਹ ਤੇਰੀ ਹੀ ਜੀਵ ਜਗਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹੇ ਉਜਲੇ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਭਗਤਜਨ, ਗਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ? ਤਦ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—“ਉੱਥੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਅੰਜਨ ਸੀ ਜੋ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਦੇ ਭੌਹਾਂ ਦੇ ਲਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਸੁਤਵਾਂ ਚਿੱਟੇ ਲਾਗ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਭਗਤਜਨ, ਤੂੰ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੱਸ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰ। ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਮਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਗਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਜੰਬੂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸਰੂਣ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਬੁਲੰਦ ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੌਰਭੇਯ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀ, ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ।