ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ, ਬ੍ਰਹ्मਦਰਸ਼ਨ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ بيان ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਚਮਕ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਅੱਗ ਤੇਜ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ, ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੈਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਫੈਰੀ ਹਿਟ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮਕ ਅਤੇ ਗਰਮੀ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਾਣੀਆਂ ਮੁੜ ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ੀਅ ਅੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ- ਜੰਗਮ ਤੇ ਸਥਿਰ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਚੈਨਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਖਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖੀ ਬੱਦਲ, ਦੱਖਣੀ ਬੱਦਲ, ਝੀਲਾਂ, ਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਸਫੈਦ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਵਾਲੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ, ਗਾਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਚੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਾਗਾ, ਪੁਸ਼ਾ, ਮਿਤ੍ਰਾ, ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਤੇ ਯਮ—ਮਾਗ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ; ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਾ; ਜੈਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ; ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ ਸੂਰਜ; ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ਪਾਰਜਨਯਾ; ਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਤਵਸ਼ਤ੍ਰੀ ਸੂਰਜ। ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ। ਸਿਤ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਸੱਤ, ਤੇ ਤਵਸ਼ਤ੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤ੍ਰੈ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਪਾਣੀ, ਠੰਡੀ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹ, ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤੇ ਜਣਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ; ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਖੁਦ, ਯਮ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਦੋ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਹ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ—ਦੋਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।