ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦਵੀਪ ਦੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਘਿਆਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦਵੀਪ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਧਾਤਕੀ ਖੇਤਰ’ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਹੜਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ। ਨਾ ਇੱਥੇ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨੀ, ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਜਾਂ ਵਪਾਰ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੌਦੇ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚਸ਼ਮੇ ਆਪੋ-ਆਪ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਗਲਾ ਖੇਤਰ ‘ਸਾਮੁਦ੍ਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ‘ਸਾਮੁਦ੍ਰ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਖਾ (ਮੀਂਹ) ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੀਂਹ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਛੀ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਪੋ-ਆਪ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦਿਆਂ, ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਥੇ ਇਕ-ਸੌ ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੀਪ’ ਜਾਂ ‘ਟਾਪੂ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਵੱਡੇ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੰਜ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਕੈੰਜਾ ਨਾਂ ਪਹਾੜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਨਿਆਗਰੋਧ ਰੁੱਖ ਦੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੀ ਮਾਪ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਵੈ-ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੂਰਖਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਸਦਾ ਛੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਿਠੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਘੇਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੋਨ-ਸਮਾਨ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਦੁੱਗਣੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਠੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਖੇਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੰਸਾਰਾਂਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲਪੇਟੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।