ਇੱਥੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਸਦਾ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੇੜਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦਰਾ, ਵੈਹਾਰਾ ਅਤੇ ਦੁਰਦੁਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਤੰਧਮਾ, ਨਾਗਗਿਰੀ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਰਾ ਪਹਾੜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ, ਉੱਜਯੰਤ ਅਤੇ ਰੈਵਤਕਾ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਜੀਵਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਦੇਵਿਕਾ ਅਤੇ ਕੁਹੁ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਉਸ਼ਕੀ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਨਿਸ਼ਠੀਵੀ ਅਤੇ ਗੇਡਕੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਦ, ਸ੍ਰੁਤੀ, ਵੇਦਵਤੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਸ਼ਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਨੂਪਾ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੈਤ੍ਰਵਤੀ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਣਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨਰਮਦਾ, ਸੁਰਸਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਸ਼ੇਨਾ, ਕਰਮੋਦਾ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚਿਕਾ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨੇਰੂ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਮੰਕੁਟੀ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਸ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧਾ ਨਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁರ್ಗਾ ਅਤੇ ਵੰਨਸ਼ੀਲਾ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵੇਣਾ ਅਤੇ ਬੰਜੂਲਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨਦੀਆਂ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਠੰਢੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗੂਲਿਨੀ, ਵੰਸ਼ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਲਵਾ, ਮਦ੍ਰੇਯ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਤਸਯ, ਕੁਸ਼ਲ, ਸੌਸ਼ਲ, ਕੁੰਤਲ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੋਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੁੱਖ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਪਰਾਂਤ, ਮੁਹਮਾਸ, ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਚਰਮਮੰਡਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੀਨ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਪੱਲਵ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਅਭਿਸਹ, ਉਲੁਤ, ਕੇਕਯ ਅਤੇ ਦਸ਼ਮਾਲਿਕ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਬੋਜ, ਦਰਦ, ਬਰਬਰ ਅਤੇ ਅੰਗਲੋਹਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਾਸ ਹੈ। ਲਾਮਕ, ਤਲਸ਼ਾਲ, ਭੂਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਇਜਿਕ ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤੋਮਰ, ਹੰਸਭੰਗ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਤੰਗਣ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਝਿਲਿਕ, ਆਹੁਕ ਅਤੇ ਹੋਣਾ ਦਰਵ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਲਵੰਗ, ਮਲਦ ਅਤੇ ਮਲਵਰਤਿਕ ਲੋਕ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਗਜੋਤਿਸ਼, ਪੁੰਦ੍ਰ, ਵਿਦੇਹ ਅਤੇ ਤਾਮਰਲਿਪਤਕ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।