ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਪ ਰੂਪ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹੋਏ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹव्य, ਸਵਨਾ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜਾਂ), ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬੇਹਦ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਈ ਉੱਤਰਾਯਣ, ਦੱਖਣਾਯਣ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ: ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਕੀ ਮੂਲ, ਕੇਹੜੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ, ਤੇ ਕੀ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ? ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਸਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੰਜ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ: ਸਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਫਿਰ ਪਰਿਵਤਸਰ, ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਨੂੰ ਵਤਸਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁੱਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਗ (ਕ੍ਰਤੁ) ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ, ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਆਯੁ, ਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸਕ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ-ਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿੱਤ, ਸਵਿਤਾ, ਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਤ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿਥੀਆਂ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ, ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅੰਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਭੀ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਅਨੁਵਤਸਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਪਰਦਾਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਪੱਖਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਵਾਯੁ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—all ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।