ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗତେ
ଯେତେବେଳେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପରିଅନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ,
ତଦା ତୁ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାପାରା ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାପତେଃ
ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ରୁକିଯାଏ ।
ତଦା ସ ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମା ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଓ ସହସ୍ର ପାଦ ଥିବା ହୁଅନ୍ତି ।
ସହସ୍ରବାହୁଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତ୍ରଯୀ ମଯୋ ଯଃ ପୁରୁଷୋ ନିରୁଚ୍ଯତେ
ସେ ସହସ୍ର ବାହୁ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି, ଏବଂ ତିନି ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପୁରୁଷ ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ପୁରୁଷୋ ମହାନ୍ଵୈ ସଂପଠ୍ଯତେ ଵୈ ରଜସଃ ପରସ୍ତାତ୍
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସେ ମହାପୁରୁଷ, ରଜୋଗୁଣ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ସୁଷୁପ୍ସୁରପ୍ରକାଶେପ୍ସୁଃ ସ ରାତ୍ରିଂ କୁରୁତେ ପ୍ରଭୁଃ
ବିଶ୍ରାମ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ଚାହିଁ, ସେ ପ୍ରଭୁ ରାତି କରନ୍ତି ।
ପଶ୍ଯନ୍ତି ତଂ ମହାତ୍ମାନଂ କାଲଂ ସପ୍ତ ମହର୍ଷଯଃ ଜନଲୋକଂ ଵିଵର୍ତ୍ତାସ୍ତେ ତପସା ଲବ୍ଧଚକ୍ଷୁଷଃ
ସପ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ପାଇ, ଜନଲୋକରେ ଚଳିବା ସମୟରେ ସେଇ ମହାତ୍ମା କାଳଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ।
ଭୃଗ୍ଵାଦଯୋ ମହାତ୍ମାନଃ ପୂର୍ଵେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଲକ୍ଷଣାଃ
ଭୃଗୁ ଆଦି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣିତ ମହାତ୍ମାମାନେ,
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତେ ତୁ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସଦା ବ୍ରାହ୍ମୀଷୁ ରାତ୍ରିଷୁ
ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରାତିଗୁଡ଼ିକରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ।
କଲ୍ପାନାଂ ପରମେଷ୍ଟି ତ୍ଵାତ୍ତସ୍ମାଦାଦ୍ଯଃ ସ ପଠ୍ଯତେ
ସେ କଳ୍ପମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଏଵମେଶାଯିତ୍ଵା ତୁ ହ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯେଵ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମନିଅନ୍ତରେ ନେଇ, ପ୍ରଜାପତି ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାନ୍ତି ।
ତତଃ ସ ଵସତେ ରାତ୍ରିଂ ତମସ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ଜଲେ
ତାପରେ ସେ ଏକ ମହାସାଗରର କଳା ଜଳରେ ରାତି ସମୟରେ ବସିଥାନ୍ତି ।
ମନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା ଯୁକ୍ତଃ ସର୍ଗାଯ ନିଦଧେ ପୁନଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ଲଗାଇ, ସେ ପୁଣିଥରେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ।
ବ୍ରାହ୍ମେ ନୈମିତ୍ତିକେ ତସ୍ମିନ୍କଲ୍ପିତେ ଵୈ ପ୍ରସଂଯମେ
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିମିତ୍ତ ଲୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ନିୟମିତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ ।
ତତୋ ଧଗ୍ଧେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵାଦିତ୍ଯରଶିମଭିଃ
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ବେଳେ,
ଗନ୍ଧର୍ଵାଦୀନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ପିଶାଯାନ୍ତାନି ସର୍ଵଶଃ
ଗନ୍ଧର୍ବ ଆଦିଠାରୁ ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ,
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୀନି ନରକେ ଯାନି ଯାନି ଗତାନ୍ଯପି
ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପଶୁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଗଲେ,
ଜଲେ ତାନ୍ଯୁପପଦ୍ଯନ୍ତେ ଯାଵତ୍ସଂପ୍ଲଵତେ ଜଗତ୍
ସେମାନେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତ ବିପ୍ଲବିତ ହୁଏ ।
ଜାଯନ୍ତେ ହି ପୁନସ୍ତାନି ସର୍ଵଭୂତାନି କୃତସ୍ନଶଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ପୁଣିଥରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତେଷାମପି ଚ ସିଦ୍ଧାନାଂ ନିଧନୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥା ଜନ୍ମନିରୋଧଶ୍ଚ ଭୂତାନାମିହ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହିଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ରୋକାଯିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଯଥା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନାଂ ଜାଯନ୍ତେ ଵର୍ଷଣେଷ୍ଵିହ
ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
ଯଥାର୍ତ୍ତାଵୃତୁଲିଙ୍ଗାନି ନାନାରୂପାଣି ପର୍ଯଯେ
ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ବଦଳିଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ଵିସର୍ଗେ ଚ ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ
ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ବିସର୍ଗ ସମୟରେ କିଛି ନିଶ୍ଚଳ ଓ କିଛି ଚଳନଶୀଳ ଗତି ଦେଖାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ମହାଯୋଗଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଯୋଗ ଓ ମହେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯକ୍ତୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତୋ ମହାଦେଵସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍
ଯାହା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ସେହି ମହାଦେବଙ୍କର—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର।
ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଯାତେନ ଯଥାତ୍ଵଥାପସ୍ତେନୈଵ ତେନୈଵ ତୁ ସ୍ଵର୍ଵ୍ରଜନ୍ତି
ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଏକେ ମାର୍ଗ ଓ ଉପାୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆଯାଏ, ସେହିପରି ପୁଣିଥରେ ମଧ୍ୟ।
ମର୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ ଦେହାନ୍ତରଭାଵିତତ୍ଵାଦ୍ରଵେର୍ଵଶାଦୂର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚରନ୍ତି
ମଣିଷମାନେ ଭିନ୍ନ ଦେହର ପ୍ରଭାବରେ, ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତଦ୍ଭାଵିତାଃ ଖ୍ଯାତିଵଶାଶ୍ଚ ଧର୍ମ୍ଯାଃ ପୁନର୍ଵିସର୍ଗେଣ ଭଵନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସେହି ପ୍ରଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଖ୍ୟାତି ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ, ସେମାନେ ପୁଣି ବିସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନି ସ୍ଯୁର୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।