ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତମେଵ କଲଯାଚୋପାଦାନାରଯୋ ଭଵେତ୍
କଳା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଆରୋହଣ ଓ ଗ୍ରହଣ ସହିତ, ସେଠି ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚରାଦ୍ଵିଶ୍ଵରାରୂଢାତଥାଯାଷ୍ଟସ୍ଵରାତଥା
ଉଚ୍ଚାରଣରୁ, ସାର୍ବଭୌମ ଆରୋହଣରୁ, ଏବଂ ଏହି ଅଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରୁ ଏହି କଥା ହୁଏ।
ଏକାନ୍ତରଂ ଚ ହ୍ଯେତେଵୈତମେଵସ୍ଵରସତ୍ତମଃ
ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଛି ।
ଅଲଙ୍କାରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦେଵୈଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ତିରିଶି ଶୃଙ୍ଗାରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
ସଂସ୍ଥାନଂ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵିକାରୋ ଲକ୍ଷଣସ୍ତଥା
ଏହାଙ୍କର ଆକୃତି, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଏଭଳି ଅଛି ।
ଯଥାତ୍ମନୋ ହ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିପଯସ୍ତୋ ଵିଗର୍ହିତଃ
ଯେପରି ନିଜ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ଅଳଙ୍କାର ଦେଖିଲେ ଦୋଷ ମନାଯାଏ,
ନାନାଭରଣସଂଯୋଗା ଯଥା ନାର୍ଯା ଵିଭୂଷଣମ୍
ସେପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଗହନା ଯେମିତି ଜଣେ ନାରୀଙ୍କର ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ ।
ନ ପାଦେ କୁଣ୍ଡଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ କଣ୍ଠେ ରସନା ତଥା
ପାଉଁରେ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଏବଂ ଗଳାରେ ମାଳା ଥାଏନାହିଁ ।
କ୍ରିଯମାଣୋ ଽପ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ନାଗଂ ଯଶ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶଯତ୍
ଯଦିଓ ଗହନା ତିଆରି ହୁଏ, ତଥାପି ଯଦି ସେଠାରେ ସର୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଲକ୍ଷଣଂପର୍ଯଵସ୍ଯାପିଵର୍ତ୍ତିକା ମପିଵର୍ତ୍ତତେ
ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ ।
ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିଶୀତିସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାତପଵଦୈଵତମ୍
ତେଇଶଟି ଶୀତଳ ମାନାଯାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ।
ତଯୋର୍ଵିଭାଗୋ ଦେଵାନାଂ ଲାଵଣ୍ଯେ ମାର୍ଗସଂସ୍ଥିତଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାଙ୍କର ପ୍ରଭେଦ ଶୌଭାଗ୍ୟର ପଥରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ।
ଵିପର୍ଯଯଃ ସଂଵର୍ତ୍ତୋ ଚ ସପ୍ତସ୍ଵରପଦକ୍ରମମ୍
ସପ୍ତ ସ୍ୱରର କ୍ରମରେ ବିପରୀତତା ଓ ଲୟ ଘଟେ ।
ପଞ୍ଚମଂମଧ୍ଯମଞ୍ଚୈଵଧୈଵତଂ ତୁ ନିଷାଦତଃ
ପଞ୍ଚମ ଓ ମଧ୍ୟମ, ଏବଂ ଧୈବତ ସବୁ ନିଷାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଦ୍ଵେଵ୍ଦ୍ଯପରତୁକିଂଵିଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵଯମୁଷ୍ଣନ୍ତିକସ୍ଯତୁ
ଦୁଇଟି ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷର, ଏବଂ ଦୁଇଟି ଉଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ ।
ପଦସ୍ଯାତ୍ଯଯରୂପନ୍ତୁସପ୍ତରୂପନ୍ତୁକୌଶିକୀମ୍
ସ୍ୱରର ସତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୂପ ଓ କୌଶିକୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ଏଷଚୈଵକ୍ରମୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୋମଧ୍ଯମାଂଶସ୍ଯ ମଧ୍ଯମଃ
ଏହି କ୍ରମ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରର ମଧ୍ୟଭାଗ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।
ତତଃ ସପ୍ତସ୍ଵରଙ୍କାର୍ଯଂସପ୍ତରୂପଞ୍ଚକୌଶିକୀ
ତାପରେ, ସପ୍ତ ସ୍ୱରର ଅଳଙ୍କାର ପଞ୍ଚପ୍ରକାର କୌଶିକୀ ଅଟୁଟ ଅଛି ।
ଦ୍ଵିତୀଯାମାସମାତ୍ରାଣାଭିଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ସମାନ ମାପ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ।
ତଥାହତାନୋପିଡକେଯତ୍ରମାଯାଂନିଵର୍ତ୍ତତେ
ଏଭଳି, ଯେଉଁମାନେ ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁଠାରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
ସଂଖ୍ଯାପନୋପହୂତାଂଵୈତତ୍ରପାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍
ଏହାକୁ ସଂଖ୍ୟାପନ ନାମକ ପାନୀୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସଂଖ୍ୟା କରି ଡାକାଯାଏ।
ପୂର୍ଵମଷ୍ଠତୀଟତୀ ନଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚାପରାନ୍ତିକୈଃ
ପ୍ରଥମେ ଅଷ୍ଟତୀଟତୀ ନଦୀ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଶେଷ ସୀମାରେ ବସନ୍ତି।
ଚତୁର୍ଥମୁତ୍ତରଂ ଚୈଵମଦ୍ରଵତ୍ପାଵମଦ୍ରକୌ
ଚତୁର୍ଥଟି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି; ଏଭଳି ଅଗଳିନଥିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଇଛି।
ସର୍ଵମେଵାନୁଯୋଗଂ ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ବୁଦ୍ଧିମିଷ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନେଇ ଦ୍ୱିତୀୟଟିକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଏକତ୍ଵଂ ମୁନୁଯୋଗସ୍ଯ ଦ୍ଵଯୋର୍ଯଦ୍ଯଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁନିଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ଏକତା ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦୁଇଟି ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
ତିସୃଣାଂ ଚୈଵ ଵୃତ୍ତୀନାଂ ଵୃତ୍ତୌ ଵୃତ୍ତେ ଚ ଦକ୍ଷିଣଃ
ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୃତ୍ତରେ, ଡାହାଣ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି।
କସ୍ଯନାସୁତରାଚୈଵ ସ୍ଵରଶାଖା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା
ଏଭଳି ସ୍ୱରର ଶାଖାକୁ କେହିଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ମଧ୍ଯମଭାଗେ ତୃତୀଯ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦେ ଭାର୍ଗଵଚରିତେ ଗାନ୍ଧର୍ଵଲକ୍ଷଣଂ ନାମ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମୋ ଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ଭାର୍ଗବ ଚରିତରେ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତ ପାଦରେ, ବାୟୁଙ୍କ କଥାନୁସାରେ, 'ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲକ୍ଷଣ' ନାମକ ବାଉନିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ତ୍ଦୃତା ପୁଣ୍ଯଜନୈଃ ସର୍ଵା ରାକ୍ଷସୈଃ ସାକୁଶସ୍ଥଲୀ
ସେଇ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକମାନେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ କୁଶସ୍ଥଳୀ ଭୂମି ସହିତ, ଏଭଳି ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ।
ନିବଧ୍ଯମାନଂ ନାରାଚୈର୍ଵିଦିଶଃ ପ୍ରାଦ୍ରଵଦ୍ଭଯାତ୍
ତୀର ମାରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦିଗମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।