ପକ୍ଷିଣାଂ ମୂର୍ଛନାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପକ୍ଷୋକା ମୂର୍ଛନାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଣି, ପକ୍ଷର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମନେ ପକାଯାଏ।
ନାନାସାଧାରମଶ୍ଚୈଵଵଡଵାତ୍ରିଵିଦସ୍ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ଆଧାର ଅଛି, ଏହିପରି ବଡ଼ଭା ଓ ତ୍ରିବିଦ ମଧ୍ୟ।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଭାଗେ ତୃତୀଯ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦେ ଗାନ୍ଧର୍ଵମୂର୍ଛନାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମୈକଷଷ୍ଟିତମୋ ଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁଙ୍କ କଥାରେ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତ ପାଦରେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ନନ ନାମକ ଏକଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵିଖ୍ଯାତାନ୍ଵୈ ଅଲଙ୍କାରାଂସ୍ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୁଣୁ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଳଙ୍କାରଗୁଡିକ — ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ସଂସ୍ଥା ନଯୋଗୈଶ୍ଚ ତଥା ସଦା ନାଢ୍ଯାଦ୍ଯଵେକ୍ଷଯା
ବିନ୍ୟାସ ସଦା ସଂରଚନା ପଦ୍ଧତି ଓ ନାଡି ଓ ଏହାଦିକର ନିରୀକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ପଦାନି ଗୀତକସ୍ଯାହୁଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପୃଷ୍ଠତୋ ଽଥ ଵା
ଗୀତର ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ନା, ପଛ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ
ଏହି ତିନି ସ୍ଥାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଵିକଲ୍ପମଷ୍ଟଧା ଚୈଵ ଦେଵାଃ ଷୋଡଶଧା ଵିଦୁଃ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଅଠଭାଗ ଓ ସୋଳଭାଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଆରୋହଣଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ଵର୍ଣଂ ଵର୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ଯେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ରହସ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ଆରୋହଣକୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅଵରୋହଣଵର୍ଣାନାମଵରୋହଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ଅବରୋହଣ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅବରୋହଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ଏତେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାମଲଙ୍କାରନ୍ନିବୋଧତ
ଏହି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।
ପ୍ରମାଦସ୍ଯାପ୍ରମାଦଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୁଲ ଓ ଭୁଲ ନୁହେଁ ବୋଲି ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଆଵର୍ତ୍ତସ୍ଯାକ୍ରମୋ ତ୍ଵାକ୍ଷୀ ଵେକାର୍ଯାଂ ପରିମାଣତଃ
ପୁନରାବୃତ୍ତିର କ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ମାପ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଏଷ ଵୈ ଏଷ ଚୈଵସ୍ଯକୁତରେକଃ କୁଲାଧିକଃ
ଏହିଠାରେ ଏହି ଏବଂ ସେହି, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ଅଂଶ।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରେ ଵୃଦ୍ଧିର୍ନିଷ୍ଟପ୍ତେ ତଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହି କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାନି ଜାଣନ୍ତି।
ପ୍ରମାଣଘସବିନ୍ଦୁର୍ନା ଜାଯତେ ଵିଦୁରେ ପୁନଃ
ମାପ କିମ୍ବା ଭାରି ଚିହ୍ନ ଦୂରରେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵିପର୍ଯଯସ୍ଯ ରୋପିସ୍ଯା ଦ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଘଟୀ ମମ
ବିପରୀତ ହେଲେ ତାଳର ରୋପଣ ଓ ପ୍ରକାଶ ମୋ ପାଇଁ ଘଟେ।
ଅକ୍ଷେପସ୍କନ୍ଦନାକାର୍ଯଂ କାକସ୍ଯୋଯଚପୁଷ୍କଲମ୍
ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଓ ଛାଡ଼ିଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ କାଉଁଠି ଛିଟିଆ ଅଂଶ ଭଳି।
ଆକ୍ଷିପ୍ତମଵରୋହ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରୋକ୍ଷମଦ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଅବରୋହଣକୁ ଛିଟାଇବା ଓ ମଦିରାପାନ ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରେଶୋଲ୍ଲିଖିତମଲଙ୍କାରମେଵସ୍ଵରସମନ୍ଵିତା
ଯାହା ପ୍ରେଷିତ ଓ ଲିଖିତ, ଶବ୍ଦ ସହିତ, ସେଠାରେ ଅଳଙ୍କାର ଅଛି।
ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତମେଵ କଲଯାଚୋପାଦାନାରଯୋ ଭଵେତ୍
କଳା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଆରୋହଣ ଓ ଗ୍ରହଣ ସହିତ, ସେଠି ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚରାଦ୍ଵିଶ୍ଵରାରୂଢାତଥାଯାଷ୍ଟସ୍ଵରାତଥା
ଉଚ୍ଚାରଣରୁ, ସାର୍ବଭୌମ ଆରୋହଣରୁ, ଏବଂ ଏହି ଅଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରୁ ଏହି କଥା ହୁଏ।
ଏକାନ୍ତରଂ ଚ ହ୍ଯେତେଵୈତମେଵସ୍ଵରସତ୍ତମଃ
ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଛି ।
ଅଲଙ୍କାରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦେଵୈଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ତିରିଶି ଶୃଙ୍ଗାରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
ସଂସ୍ଥାନଂ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵିକାରୋ ଲକ୍ଷଣସ୍ତଥା
ଏହାଙ୍କର ଆକୃତି, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଏଭଳି ଅଛି ।
ଯଥାତ୍ମନୋ ହ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିପଯସ୍ତୋ ଵିଗର୍ହିତଃ
ଯେପରି ନିଜ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ଅଳଙ୍କାର ଦେଖିଲେ ଦୋଷ ମନାଯାଏ,
ନାନାଭରଣସଂଯୋଗା ଯଥା ନାର୍ଯା ଵିଭୂଷଣମ୍
ସେପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଗହନା ଯେମିତି ଜଣେ ନାରୀଙ୍କର ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ ।
ନ ପାଦେ କୁଣ୍ଡଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ କଣ୍ଠେ ରସନା ତଥା
ପାଉଁରେ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଏବଂ ଗଳାରେ ମାଳା ଥାଏନାହିଁ ।
କ୍ରିଯମାଣୋ ଽପ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ନାଗଂ ଯଶ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶଯତ୍
ଯଦିଓ ଗହନା ତିଆରି ହୁଏ, ତଥାପି ଯଦି ସେଠାରେ ସର୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଲକ୍ଷଣଂପର୍ଯଵସ୍ଯାପିଵର୍ତ୍ତିକା ମପିଵର୍ତ୍ତତେ
ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ ।