ଵିକଲୋପନୀତଵିନତାଶ୍ରୀରାଖ୍ଯୋ ଭାର୍ଗଵପ୍ରିଯଃ
ବିକଳୋପ ଯେଉଁଠି ନମ୍ରତାରେ ଆଣାଯାଇଛି, ଶ୍ରୀରାଖା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ସସୌଵୀରାଂ ସୁସୋଵୀରା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହ୍ଯପଗୀଯତେ
ସସୌବୀରା ଓ ସୁସୌବୀରା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଗାଯାଯିବା।
ହରିଦେଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ହରିଣସ୍ଯାଵ୍ଯଜାଯତ
ହରି ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ହରି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।
କରୋପନୀତା ଵିଵୃତାଵନୁଦ୍ରିଃ ସ୍ଵରମଣ୍ଡଲେ
ହାତ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଛି, ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଅବାଧ ଭାବରେ ସ୍ୱର ମଣ୍ଡଳରେ।
ମନୁଦେଶାଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମୂର୍ଚ୍ଛନାଶୁଦ୍ଧମାତ୍ମନା
ମନୁ ଦେଶଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସହିତ, ନିଜ ମୂଳରେ ଶୁଦ୍ଧ।
ସାଵଶ୍ରମସମାଦ୍ଯୁମ୍ନା ଅନେକାପୌରୁଷାନଖାନ୍
ସମାନ ଆଶ୍ରମ ଓ ସମାନ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଅନେକ ମାନବ ଓ ଅମାନବ ଗୁଣ ରହିଛି।
ତାନି ଉତ୍ତର ମଦ୍ରାଂସପଦ୍ଗଦୈଵତକଂ ଵିଦୁଃ
ଏହିଗୁଡିକ ଉତ୍ତର ମଦ୍ର, ପଦ୍ଗଦେବତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ତମୋଦୁତ୍ତରମୈଦ୍ରୋଯଦେଵତାସ୍ଯାଦ୍ରୁଵେନ ଚ
ତମୋଦୁତ୍ତର, ମୈଦ୍ରୋୟ ଦେବତା ଓ ସ୍ୟାଦ୍ରୁ ମଧ୍ୟ।
ସ୍ଯାଦିଜମୂର୍ଛନାହ୍ଯେଚ ପିତରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵତାଃ
ସ୍ୟାଦିଜ ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି ପିତୃଗଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦେବତା।
ଉପୈତି ତସ୍ମାନ୍ନଜାନୀ ଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧଯଚ୍ଛିକରାସଭା
ଏହା ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତୀବ୍ର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ଗଧା ସଦୃଶ ମଧ୍ୟ।
ପକ୍ଷିଣାଂ ମୂର୍ଛନାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପକ୍ଷୋକା ମୂର୍ଛନାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଣି, ପକ୍ଷର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମନେ ପକାଯାଏ।
ନାନାସାଧାରମଶ୍ଚୈଵଵଡଵାତ୍ରିଵିଦସ୍ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ଆଧାର ଅଛି, ଏହିପରି ବଡ଼ଭା ଓ ତ୍ରିବିଦ ମଧ୍ୟ।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଭାଗେ ତୃତୀଯ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦେ ଗାନ୍ଧର୍ଵମୂର୍ଛନାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମୈକଷଷ୍ଟିତମୋ ଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁଙ୍କ କଥାରେ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତ ପାଦରେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ନନ ନାମକ ଏକଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵିଖ୍ଯାତାନ୍ଵୈ ଅଲଙ୍କାରାଂସ୍ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୁଣୁ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଳଙ୍କାରଗୁଡିକ — ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ସଂସ୍ଥା ନଯୋଗୈଶ୍ଚ ତଥା ସଦା ନାଢ୍ଯାଦ୍ଯଵେକ୍ଷଯା
ବିନ୍ୟାସ ସଦା ସଂରଚନା ପଦ୍ଧତି ଓ ନାଡି ଓ ଏହାଦିକର ନିରୀକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ପଦାନି ଗୀତକସ୍ଯାହୁଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପୃଷ୍ଠତୋ ଽଥ ଵା
ଗୀତର ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ନା, ପଛ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ
ଏହି ତିନି ସ୍ଥାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଵିକଲ୍ପମଷ୍ଟଧା ଚୈଵ ଦେଵାଃ ଷୋଡଶଧା ଵିଦୁଃ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଅଠଭାଗ ଓ ସୋଳଭାଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଆରୋହଣଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ଵର୍ଣଂ ଵର୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ଯେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ରହସ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ଆରୋହଣକୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅଵରୋହଣଵର୍ଣାନାମଵରୋହଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ଅବରୋହଣ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅବରୋହଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ଏତେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାମଲଙ୍କାରନ୍ନିବୋଧତ
ଏହି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।
ପ୍ରମାଦସ୍ଯାପ୍ରମାଦଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୁଲ ଓ ଭୁଲ ନୁହେଁ ବୋଲି ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଆଵର୍ତ୍ତସ୍ଯାକ୍ରମୋ ତ୍ଵାକ୍ଷୀ ଵେକାର୍ଯାଂ ପରିମାଣତଃ
ପୁନରାବୃତ୍ତିର କ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ମାପ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଏଷ ଵୈ ଏଷ ଚୈଵସ୍ଯକୁତରେକଃ କୁଲାଧିକଃ
ଏହିଠାରେ ଏହି ଏବଂ ସେହି, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ଅଂଶ।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରେ ଵୃଦ୍ଧିର୍ନିଷ୍ଟପ୍ତେ ତଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହି କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାନି ଜାଣନ୍ତି।
ପ୍ରମାଣଘସବିନ୍ଦୁର୍ନା ଜାଯତେ ଵିଦୁରେ ପୁନଃ
ମାପ କିମ୍ବା ଭାରି ଚିହ୍ନ ଦୂରରେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵିପର୍ଯଯସ୍ଯ ରୋପିସ୍ଯା ଦ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଘଟୀ ମମ
ବିପରୀତ ହେଲେ ତାଳର ରୋପଣ ଓ ପ୍ରକାଶ ମୋ ପାଇଁ ଘଟେ।
ଅକ୍ଷେପସ୍କନ୍ଦନାକାର୍ଯଂ କାକସ୍ଯୋଯଚପୁଷ୍କଲମ୍
ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଓ ଛାଡ଼ିଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ କାଉଁଠି ଛିଟିଆ ଅଂଶ ଭଳି।
ଆକ୍ଷିପ୍ତମଵରୋହ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରୋକ୍ଷମଦ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଅବରୋହଣକୁ ଛିଟାଇବା ଓ ମଦିରାପାନ ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରେଶୋଲ୍ଲିଖିତମଲଙ୍କାରମେଵସ୍ଵରସମନ୍ଵିତା
ଯାହା ପ୍ରେଷିତ ଓ ଲିଖିତ, ଶବ୍ଦ ସହିତ, ସେଠାରେ ଅଳଙ୍କାର ଅଛି।