ନଗ୍ନିଂ ଚ ପୌଷା ଵୈ ଦେଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଞ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମଃ
ନଗ୍ନି, ପୌଷ ଓ କାଞ୍ଚ ସ୍ୱରକୁ ତାଙ୍କର ଠିକ୍ କ୍ରମରେ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ଉତ୍ତରଂ ମନ୍ଦ୍ରା ରଜନୀ ତଥା ଵାଚୋନ୍ନରାଯତାଃ
ଉତ୍ତର ମନ୍ଦ୍ରା, ରଜନୀ ଓ ଉଣ୍ନରାୟତ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଗାନ୍ଧାରଗ୍ରାମିକା ଶ୍ଯାମା କୀର୍ତିମାନା ନିବୋଧତ
ଗାନ୍ଧାର, ଗ୍ରାମିକ ଓ ଶ୍ୟାମା ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଅଟେ, ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡିକୁ ଶିଖ।
ଯଵରାତସୂଯସ୍ତୁ ଷଷ୍ଠଵତ୍ତୁ ସୁଵର୍ମକମ୍
ଯବରାତସୂୟ ଛଅଟିଅ, ଏବଂ ସୁବର୍ମକ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଅଛି।
ନାଗଯକ୍ଷାଶ୍ରଯଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ତଦ୍ଗୋତ୍ତରତଥୈଵ ଚ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନାଗ ଓ ଯକ୍ଷ ସ୍ୱର, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରେ ଥିବା ସ୍ୱରଗୁଡିକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ସୂର୍ଯକାନ୍ତଧରେଣ୍ଯୈଵ ସଂତକୋକିଲଵିଶ୍ରୁତଃ
ସୂର୍ୟକାନ୍ତ, ଧରେଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂତକୋକିଳ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଅଛି।
ସାଵିତ୍ରମର୍ଧସାଵିତ୍ରଂ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରମେଵ ଚ
ସାବିତ୍ର ଓ ଅର୍ଧସାବିତ୍ର, ସହିତ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର — ଏହି ଗୁଡିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଅଲଂବୁଷେସେଷ୍ଟମଥୋ ଵିଷ୍ଣୁଵୈଣଵରାଵୁଭୌ
ଅଲମ୍ବୁଷା ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବୈଣବ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ।
ହତୋତ୍ସୃଷ୍ଟୋ ଵିଜାନୀତ ସ୍କନ୍ଧଂ ତୁ ପ୍ରିଯମେଵ ଚ
ଯେତେବେଳେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ବିମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସ୍କନ୍ଧ ଅତି ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଅଲଂବୁସେଷ୍ଟସ୍ଯ ତଥା ନାରଦପ୍ରିଯ ଏଵ ଚ
ଅଲମ୍ବୁଷା ମୂଲ୍ୟବାନ, ଏହା ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ।
ଵିକଲୋପନୀତଵିନତାଶ୍ରୀରାଖ୍ଯୋ ଭାର୍ଗଵପ୍ରିଯଃ
ବିକଳୋପ ଯେଉଁଠି ନମ୍ରତାରେ ଆଣାଯାଇଛି, ଶ୍ରୀରାଖା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ସସୌଵୀରାଂ ସୁସୋଵୀରା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହ୍ଯପଗୀଯତେ
ସସୌବୀରା ଓ ସୁସୌବୀରା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଗାଯାଯିବା।
ହରିଦେଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ହରିଣସ୍ଯାଵ୍ଯଜାଯତ
ହରି ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ହରି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।
କରୋପନୀତା ଵିଵୃତାଵନୁଦ୍ରିଃ ସ୍ଵରମଣ୍ଡଲେ
ହାତ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଛି, ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଅବାଧ ଭାବରେ ସ୍ୱର ମଣ୍ଡଳରେ।
ମନୁଦେଶାଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମୂର୍ଚ୍ଛନାଶୁଦ୍ଧମାତ୍ମନା
ମନୁ ଦେଶଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସହିତ, ନିଜ ମୂଳରେ ଶୁଦ୍ଧ।
ସାଵଶ୍ରମସମାଦ୍ଯୁମ୍ନା ଅନେକାପୌରୁଷାନଖାନ୍
ସମାନ ଆଶ୍ରମ ଓ ସମାନ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଅନେକ ମାନବ ଓ ଅମାନବ ଗୁଣ ରହିଛି।
ତାନି ଉତ୍ତର ମଦ୍ରାଂସପଦ୍ଗଦୈଵତକଂ ଵିଦୁଃ
ଏହିଗୁଡିକ ଉତ୍ତର ମଦ୍ର, ପଦ୍ଗଦେବତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ତମୋଦୁତ୍ତରମୈଦ୍ରୋଯଦେଵତାସ୍ଯାଦ୍ରୁଵେନ ଚ
ତମୋଦୁତ୍ତର, ମୈଦ୍ରୋୟ ଦେବତା ଓ ସ୍ୟାଦ୍ରୁ ମଧ୍ୟ।
ସ୍ଯାଦିଜମୂର୍ଛନାହ୍ଯେଚ ପିତରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵତାଃ
ସ୍ୟାଦିଜ ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି ପିତୃଗଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦେବତା।
ଉପୈତି ତସ୍ମାନ୍ନଜାନୀ ଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧଯଚ୍ଛିକରାସଭା
ଏହା ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତୀବ୍ର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ଗଧା ସଦୃଶ ମଧ୍ୟ।
ପକ୍ଷିଣାଂ ମୂର୍ଛନାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପକ୍ଷୋକା ମୂର୍ଛନାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଶୁଣି, ପକ୍ଷର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମନେ ପକାଯାଏ।
ନାନାସାଧାରମଶ୍ଚୈଵଵଡଵାତ୍ରିଵିଦସ୍ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ଆଧାର ଅଛି, ଏହିପରି ବଡ଼ଭା ଓ ତ୍ରିବିଦ ମଧ୍ୟ।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଭାଗେ ତୃତୀଯ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦେ ଗାନ୍ଧର୍ଵମୂର୍ଛନାଲକ୍ଷଣଵର୍ଣନଂ ନାମୈକଷଷ୍ଟିତମୋ ଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁଙ୍କ କଥାରେ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତ ପାଦରେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ନନ ନାମକ ଏକଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵିଖ୍ଯାତାନ୍ଵୈ ଅଲଙ୍କାରାଂସ୍ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୁଣୁ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଳଙ୍କାରଗୁଡିକ — ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ସଂସ୍ଥା ନଯୋଗୈଶ୍ଚ ତଥା ସଦା ନାଢ୍ଯାଦ୍ଯଵେକ୍ଷଯା
ବିନ୍ୟାସ ସଦା ସଂରଚନା ପଦ୍ଧତି ଓ ନାଡି ଓ ଏହାଦିକର ନିରୀକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ପଦାନି ଗୀତକସ୍ଯାହୁଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପୃଷ୍ଠତୋ ଽଥ ଵା
ଗୀତର ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ନା, ପଛ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ
ଏହି ତିନି ସ୍ଥାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଵିକଲ୍ପମଷ୍ଟଧା ଚୈଵ ଦେଵାଃ ଷୋଡଶଧା ଵିଦୁଃ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଅଠଭାଗ ଓ ସୋଳଭାଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଆରୋହଣଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ଵର୍ଣଂ ଵର୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ଯେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ରହସ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ଆରୋହଣକୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅଵରୋହଣଵର୍ଣାନାମଵରୋହଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ଅବରୋହଣ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅବରୋହଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।