କିଷ୍କୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଦ୍ଵିରତ୍ନିସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଂଗୁଲଃ
'କିଷ୍କୁ' ଦୁଇ ରତ୍ନି, ଚଉଉଁଶି ଆଙ୍ଗୁଳି ସଂଯୁକ୍ତି ।
ଧନୁଃସହସ୍ତ୍ରେ ଦ୍ଵେ ତତ୍ର ଗଵ୍ଯୂତିସ୍ତୌଃ କୃତା ତଦା
ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁସ ମିଶି 'ଗବ୍ୟୂତି' ନିର୍ମାଣ ହେଲା ।
ଏତେନ ଯୋଜନେନେହ ସନ୍ନିଵେଶାସ୍ତତଃ କୃତାଃ
ଏହି ଉପାୟରେ ଏଠାରେ ବସିବା ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଏହିପରି ଭାବରେ ତିଆରି ହେଲା ।
ଚତୁର୍ଥ କୃତିମଂ ଦୁଗ ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିର୍ଣଯମ୍
ଚତୁର୍ଥ କୃତିମ ଦୁର୍ଗର ନିର୍ଣୟ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି ।
ରୁଚକଃ ପ୍ରତିକଦ୍ଵାରଂ କୁମାରୀପୁରମେଵ ଚ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ରୁଚକ ଅଛି, ଏବଂ କୁମାରୀପୁର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ।
ହସ୍ତସ୍ରୋତୋ ଦଶଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନଵହସ୍ତୋଷ୍ଟ ଏଵ ଚ
ହସ୍ତସ୍ରୋତ ଦଶଟି ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏବଂ ନବହସ୍ତ ଅଷ୍ଟଟି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ।
ତ୍ରିଵିଧାନାଂ ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ପର୍ଵତୋଦକଧନ୍ଵିନାମ୍
ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ — ପାହାଡ଼, ପାଣି ଓ ଧନୁଆକାର ଦୁର୍ଗ ।
ଯୋଜନାଦର୍ଦ୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାଧିକାଯତମ୍
ଏହାର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ଏକ ଯୋଜନ, ଏବଂ ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଅଧିକ ଲମ୍ବ ।
ଛିନ୍ନକର୍ଣଵିକର୍ଣଂ ଚ ଵ୍ଯଜନାକୃତିସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାନ ଓ ବିକୃତ କାନ ସହିତ ବିଆଜନ ଆକୃତିରେ ଅଛି ।
ଚତୁରସ୍ରଯୁତଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ତୈଃ ପୁରଂ କୃତମ୍
ଚତୁରସ୍ର ଆକୃତିର ଦିବ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ସହର ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେଲା ।
ଅତ୍ର ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରଶଂସଂତି ହ୍ରସ୍ଵଂ କାଷ୍ଠଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଂଶକୁ ଛୋଟ ଓ କାଠ ବିହୀନ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ ।
ନଗରାଦର୍ଦ୍ଧଵିଷକଂଭଃ ଖେଟଂ ପାନଂ ତଦୂର୍ଦ୍ଧତଃ
ସହରର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ହେଉଛି ଖେଟ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପାନ ଅଛି ।
ଦ୍ଵିକ୍ରୋଶଃ ପରମା ସୀମା କ୍ଷେତ୍ରସୀମା ଚତୁର୍ଦ୍ଧନୁଃ
ସର୍ବାଧିକ ସୀମା ଦୁଇ କ୍ରୋଶ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା ଚାରି ଧନୁ ।
ଵିଂଶଦ୍ଧନୁର୍ଗ୍ରାମମାର୍ଗଃ ସୀମାମାର୍ଗୋ ଦଶୈଵ ତୁ
ଗ୍ରାମ ରାସ୍ତା ବିଶ ଧନୁ, ସୀମା ରାସ୍ତା ଦଶ ଧନୁ ।
ନୃଵାଜିରଥନାଗାନାମସଂବାଧସ୍ତୁ ସଂଚରଃ
ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚଳାଚଳ ଅଟକା ନାହିଁ ।
ତ୍ରିକା ରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ଦ୍ଵିକା ଶ୍ଚାପ୍ଯୁପରତ୍ଯକାଃ
ତିନିଟି ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ଉପରାସ୍ତା, ଦୁଇଟି ଉପରାସ୍ତା ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ଧୃତିମାର୍ଗସ୍ତୂର୍ଦ୍ଧଷଷ୍ଠଂ କ୍ରମଶଃ ପଦିକଃ ସ୍ମୃତଃ
ଧୃତି ରାସ୍ତା କ୍ରମେ ଷଷ୍ଠି ଛଅ, ପଦଚାରୀ ରାସ୍ତା ଏହିପରି ଗଣାଯାଏ ।
କୃତେଷୁ ତେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପୁନର୍ଗେହଗୃହାଣି ଵୈ
ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ତିଆରି ହେଲାପରେ ପୁନି ଘର ଓ ଗୃହ ତିଆରି କରାଯାଏ ।
ତଥା କର୍ତୁଂ ସମାରବ୍ଧାଶ୍ଚିଂତଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏପରି ତିଆରିବା ଆରମ୍ଭ କରି, ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ଭାବି ଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।
ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ ଗତାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଏଵଂ ତିର୍ଯଗ୍ଗତାଃ ପରା
ଏହାପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଉ ଆଗକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତିର୍ୟକ ଗତି କରିଥିବା ମାନେ ମଧ୍ୟ ।
ଯଥା କୃତାସ୍ତୁ ତୈଃ ଶାଖାସ୍ତ ସ୍ମାଚ୍ଛାଲାସ୍ତୁ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାଖା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସେଗୁଡିକୁ 'ଶାଖା' ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତାଶ୍ଚ ସ୍ମୃତାଃ ଶାଲାଃ ଶାଲାତ୍ଵଂ ତାସୁ ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ସେହିପରି, ସେଗୁଡିକୁ 'ଶାଳା' ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶାଳା ଗୁଣ ଏଭଳି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗୃହାଣି ଶାଲାଶ୍ଚ ପ୍ରାସାଦାଶ୍ଚୈଵ ସଂଜ୍ଞିତା
ଏହିପରି, ଘର, ଶାଳା ଏବଂ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷୁ ଵୈ ତଦା
ସେ ସମୟରେ, ମଧୁ ସହିତ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଦା
ତାପରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ମିଷ୍ଟଗତାନି ଚ
ଏଠାରେ, ବର୍ଷାର ପାଣି ଏବଂ ମାଟିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପାଣି,
ଯେ ପରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକାଃ ସଂପାତାଃ ପୁଥିଵୀତଲେ
ଏବଂ ଭୂମିର ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ପଡିଥିବା ଅଳ୍ପ ପାଣି,
ପୁଷ୍ପମୂଲଫଲିନ୍ଯସ୍ତୁ ଓଷଧ୍ଯସ୍ତା ହି ଜଜ୍ଞିରେ
ସେଗୁଡିକରୁ ଫୁଲ, ମୂଳ, ଫଳ ଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଔଷଧି ଜନ୍ମିଲା।
ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ
ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଜ୍ବାଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତଦୌଷଧେନ ଵର୍ତଂତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତା ମୁଖେ ତଦା
ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠି ଔଷଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ।