ପଞ୍ଚଵିନ୍ଧ୍ଯ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ରୀଙ୍କାରଃ ପ୍ରଣଵାଦୃତେ
‘ପଞ୍ଚବିନ୍ଧ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ‘ହ୍ରୀଂ’ ଶବ୍ଦ, କିନ୍ତୁ ‘ପ୍ରଣବ’ ଛାଡ଼ି।
ଆଶାସ୍ତିସ୍ତୁ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତା ଵିଲାପଃ ପରିଦେଵନା
ଆଶା, ବିଲାପ ଓ ଶୋକ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
ଏତତ୍ତୁ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ଵିହିତଂ ମନ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହା ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ମନ୍ତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲକ୍ଷଣ।
ମୂର୍ତିର୍ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶଂସା ଚାକ୍ରୋଶସ୍ତୋଷସ୍ତଥୈଵ ଚ
ମୂର୍ତ୍ତି, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରଶଂସା, ଗାଳି ଓ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ତ୍ରଭେଦାଂଶ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଵିଶତିଲକ୍ଷଣାନ୍
ମୁଁ ଏବେ ଚବିଶଟି ମନ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଅଭିଶାପୋ ଵିଶାପଶ୍ଚ ପ୍ରଶ୍ନଃ ପ୍ରତିଵଚସ୍ତଥା
ଶାପ, ପ୍ରତିଶାପ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ।
ଵିଯୋଗା ହ୍ଯଭିଯୋଗାଶ୍ଚ କଥା ସଂସ୍ଥା ଵରଶ୍ଚ ଵୈ
ବିୟୋଗ, ଅଭିଯୋଗ, କଥା, ଶେଷ ଓ ବର ମଧ୍ୟ।
ଵିଲାପଶ୍ଚେତି ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରୁଦ୍ଧୃତାଃ
ବିଲାପ ଓ ଏଭଳି ଚବିଶଟି ପ୍ରକାରର ମନ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ହେତୁ ର୍ନିର୍ଵଚନଂ ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶସ୍ତିଃ ସଂଶଯୋ ନିଧିଃ
କାରଣ, ନିର୍ବଚନ, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରଶଂସା, ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ଧନସଂଗ୍ରହ—
ଉପମା ଚ ଦଶୈତେ ଵୈ ଵିଧଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ
ଏବଂ ଉପମା—ଏହି ଦଶଟି ଉପାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ହେତୁର୍ହନ୍ତେଃ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୋର୍ଯନ୍ନିହନ୍ତ୍ଯୁଦିତଂ ପରୈଃ
‘ହନ୍’ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାକୁ ବିରୋଧ କରି କହନ୍ତି, ତାହାକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଥା ନିର୍ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାଵଧାରଣମ୍
ଏଭଳି ନିର୍ବଚନ ହେଉଛି ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବା।
ପ୍ରପୂର୍ଵାଚ୍ଛଂସତେର୍ଧାତୋଃ ପ୍ରଶଂସାଗୁଣଵତ୍ତଯା
‘ପ୍ର’ ପ୍ରତୟ ଯୋଗୁ ଶଂସ୍ ଧାତୁରୁ, ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ପ୍ରଶଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇଦମେଵଂ ଵିଧାତଵ୍ଯମିତ୍ଯଯଂ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହିପରି ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାକୁ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯୋ ହ୍ଯତ୍ଯନ୍ତପରୋକ୍ଷାର୍ଥଃ ସ ପୁରାକଲ୍ପ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂରସ୍ଥ ଅର୍ଥ, ତାହାକୁ ପୁରାତନ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ନିଗମୈଃ ଶୁଦ୍ଧଵିସ୍ତରୈଃ
ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ବିସ୍ତୃତ ନିଗମ ଦ୍ୱାରା—
ଯଥା ହୀଦଂ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଇଦଂ ଚୈଵ ତଥୈଵ ତତ୍
ଯେପରି ଏହା, ସେପରି ସେଠାରେ; ଏବଂ ଯେପରି ସେଠାରେ, ସେପରି ଏଠାରେ।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ଯାଦୌ ଵିହିତଂ ରକ୍ଷଣଂ ବୁଧୈଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ କଲ୍ପନା ଚୈଵ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟିଷୁ କର୍ମସୁ
ନିୟମ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଅସ୍ତୋଭମନଵଦ୍ଯଂ ଚ ସୂତ୍ରଂ ସୂତ୍ରଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ଯେ ସୂତ୍ର ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ଦୋଷରହିତ, ସୂତ୍ର ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାହାକୁ ସୂତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି।
କଥଂ ଵେଦାଃ ପୁନର୍ଵ୍ଯସ୍ତାସ୍ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ମହାମତେ
ବେଦଗୁଡ଼ିକିଏଉଁଥିରେ ପୁଣି କେମିତି ବିଭକ୍ତ ହେଲେ? ଏହା ଆମକୁ କୁହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ବ୍ରହ୍ମା ମନୁମୁଵାଚେଦଂ ରକ୍ଷଵେଦଂ ମହାମତେ
ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ବେଦକୁ ରକ୍ଷା କର, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।’
ସଂଵୃତା ଯୁଗଦୋଷେଣ ସର୍ଵେ ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଯୁଗର ଦୋଷରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ।
ଦଶସାହସ୍ରଭାଗେନ ହ୍ଯଵଶିଷ୍ଟଂ କୃତୋଦିତମ୍
କୃତଯୁଗରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ତାହାର କେବଳ ଦଶହଜାରମାନ୍ୟ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା।
ଵେଦକ୍ରିଯା ହି କାର୍ଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ମାଭୂଦ୍ଵେଦଵିନାଶନମ୍
ବେଦ ନଷ୍ଟ ହେବା ନ ଦିଅ, ବେଦ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଜ୍ଞେ ନଷ୍ଟେ ଵେଦନାଶସ୍ତତଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବେଦ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନର୍ଦଶଗୁଣଃ କୃଷ୍ଣୋ ଯଜ୍ଞୋ ଵୈ ସର୍ଵକାମଧୁକ୍
ପୁନି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଦଶଗୁଣା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ଵେଦମେକଂ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଵ୍ଯଭଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ପ୍ରଭୁ ଏକ ଚାରିପାଏଁ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ।
ତଦହଂ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵେଦକଲ୍ପନମ୍
ଏହିପରି, ଏହି ଯୁଗରେ ମୁଁ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ବେଦର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ଵରୋକ୍ଷଂଵୈ ତନ୍ନିବୋଧତ ସତ୍ତମାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ କହୁଥିବା ଏହି କଥାକୁ ସିଧାସଳଖ ଓ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ବୁଝ।