ମିଶ୍ରା ଇତି ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପ୍ରଭାଵାଦୃଷିତାଂ ଗାତାଃ
ଏହାକୁ ‘ମିଶ୍ରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହିମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଚିତ।
ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵଜ୍ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମଦୁଃଖଚିକିତ୍ସନମ୍
ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖର ଉପଚାର।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଣେତାରୋ ମହିମ୍ନା ସର୍ଵଗାଶ୍ଚ ଵୈ
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ରଚନାକାରମାନେ, ତାଙ୍କର ମହିମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚ ଵ୍ଯାସଃ ସାରସ୍ଵତସ୍ତଥା
ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର, ବ୍ୟାସ ଏବଂ ସାରସ୍ୱତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଯସ୍ମାଦଵାରଜାଃ ସଂତଃ ପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ମେଧଯାଧିକାଃ
ଯେଉଁଥିରେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ, ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାରୁ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲୋ ନ ଚଂ ଵଯଃ ପ୍ରମାଣମୃଷିଭାଵନେ
ଏହି ସମୟରେ ବୟସ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ଭାବିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯସ୍ମାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ଵର୍ଷୀଯାନ୍ବଲୋ ଽପି ଶ୍ରୁତଵାନୃଷିଃ
ଯେଉଁଥିରେ ବୟସରେ କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଋଷି ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି।
ଵିନିଯୁକ୍ତାଵସାନାଂ ତୁ ତାମୃଚଂ ପରିଚକ୍ଷତେ
ଯାହାର ନିଶ୍ଚିତ ଶେଷ ରହିଛି, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ‘ଋଚ୍’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ଅତିଯୁକ୍ତାଵସାନଂ ଚ ତଦ୍ଯଜୁର୍ଵୈ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯାହାର ଅତିରିକ୍ତ ଶେଷ ଅଛି, ତାହାକୁ ‘ଯଜୁସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚମଃ ପ୍ରତିହୋତ୍ରଶ୍ଚ ଷଷ୍ଠମାହୁରୁପଦ୍ରଵମ୍
ପଞ୍ଚମଟିକୁ ‘ପ୍ରତିହୋତ୍ର’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଛଅଟିକୁ ‘ଉପଦ୍ରବ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ପଞ୍ଚଵିନ୍ଧ୍ଯ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ରୀଙ୍କାରଃ ପ୍ରଣଵାଦୃତେ
‘ପଞ୍ଚବିନ୍ଧ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ‘ହ୍ରୀଂ’ ଶବ୍ଦ, କିନ୍ତୁ ‘ପ୍ରଣବ’ ଛାଡ଼ି।
ଆଶାସ୍ତିସ୍ତୁ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତା ଵିଲାପଃ ପରିଦେଵନା
ଆଶା, ବିଲାପ ଓ ଶୋକ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
ଏତତ୍ତୁ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ଵିହିତଂ ମନ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହା ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ମନ୍ତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲକ୍ଷଣ।
ମୂର୍ତିର୍ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶଂସା ଚାକ୍ରୋଶସ୍ତୋଷସ୍ତଥୈଵ ଚ
ମୂର୍ତ୍ତି, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରଶଂସା, ଗାଳି ଓ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ତ୍ରଭେଦାଂଶ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଵିଶତିଲକ୍ଷଣାନ୍
ମୁଁ ଏବେ ଚବିଶଟି ମନ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଅଭିଶାପୋ ଵିଶାପଶ୍ଚ ପ୍ରଶ୍ନଃ ପ୍ରତିଵଚସ୍ତଥା
ଶାପ, ପ୍ରତିଶାପ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ।
ଵିଯୋଗା ହ୍ଯଭିଯୋଗାଶ୍ଚ କଥା ସଂସ୍ଥା ଵରଶ୍ଚ ଵୈ
ବିୟୋଗ, ଅଭିଯୋଗ, କଥା, ଶେଷ ଓ ବର ମଧ୍ୟ।
ଵିଲାପଶ୍ଚେତି ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରୁଦ୍ଧୃତାଃ
ବିଲାପ ଓ ଏଭଳି ଚବିଶଟି ପ୍ରକାରର ମନ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ହେତୁ ର୍ନିର୍ଵଚନଂ ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶସ୍ତିଃ ସଂଶଯୋ ନିଧିଃ
କାରଣ, ନିର୍ବଚନ, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରଶଂସା, ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ଧନସଂଗ୍ରହ—
ଉପମା ଚ ଦଶୈତେ ଵୈ ଵିଧଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ
ଏବଂ ଉପମା—ଏହି ଦଶଟି ଉପାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ହେତୁର୍ହନ୍ତେଃ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୋର୍ଯନ୍ନିହନ୍ତ୍ଯୁଦିତଂ ପରୈଃ
‘ହନ୍’ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାକୁ ବିରୋଧ କରି କହନ୍ତି, ତାହାକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଥା ନିର୍ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାଵଧାରଣମ୍
ଏଭଳି ନିର୍ବଚନ ହେଉଛି ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବା।
ପ୍ରପୂର୍ଵାଚ୍ଛଂସତେର୍ଧାତୋଃ ପ୍ରଶଂସାଗୁଣଵତ୍ତଯା
‘ପ୍ର’ ପ୍ରତୟ ଯୋଗୁ ଶଂସ୍ ଧାତୁରୁ, ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ପ୍ରଶଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇଦମେଵଂ ଵିଧାତଵ୍ଯମିତ୍ଯଯଂ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହିପରି ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାକୁ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯୋ ହ୍ଯତ୍ଯନ୍ତପରୋକ୍ଷାର୍ଥଃ ସ ପୁରାକଲ୍ପ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂରସ୍ଥ ଅର୍ଥ, ତାହାକୁ ପୁରାତନ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ନିଗମୈଃ ଶୁଦ୍ଧଵିସ୍ତରୈଃ
ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ବିସ୍ତୃତ ନିଗମ ଦ୍ୱାରା—
ଯଥା ହୀଦଂ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଇଦଂ ଚୈଵ ତଥୈଵ ତତ୍
ଯେପରି ଏହା, ସେପରି ସେଠାରେ; ଏବଂ ଯେପରି ସେଠାରେ, ସେପରି ଏଠାରେ।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ଯାଦୌ ଵିହିତଂ ରକ୍ଷଣଂ ବୁଧୈଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ କଲ୍ପନା ଚୈଵ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟିଷୁ କର୍ମସୁ
ନିୟମ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଅସ୍ତୋଭମନଵଦ୍ଯଂ ଚ ସୂତ୍ରଂ ସୂତ୍ରଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ଯେ ସୂତ୍ର ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ଦୋଷରହିତ, ସୂତ୍ର ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାହାକୁ ସୂତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି।