ଅଵିଭାଗେ ତୁ ଵେଦାନାମନିର୍ଦେଶ୍ଯେ ତମୋମଯେ
ଯେତେବେଳେ ବେଦମାନେ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ରହନ୍ତି,
ଚେତନାବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ଚେତନେନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସଚେତନତା ଓ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରଥମେ ଆସେ, ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଚେତନାଧିଷ୍ଠିତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତି ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସତ୍ତ୍ୱ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଵିଷଯୋ ଵିଷଯିତ୍ଵାଚ୍ଚ ଅର୍ଥେର୍ଽଥତ୍ଵାତ୍ତଥୈଵ ଚ
ବିଷୟ ଓ ବିଷୟୀ, ଅର୍ଥ ଓ ଅର୍ଥତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା,
ସଂସିଧ୍ଯନ୍ତି ତଦା ଵ୍ଯକ୍ତାଃ କ୍ରମେଣ ମହଦାଦଯଃ
ତାପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଭୂତଭେଦାଶ୍ଚ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ସ୍ମ ପରସ୍ପରମ୍
ଭୂତମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂତମାନେ ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଥୋଲ୍ମୁକାତ୍ତୁ ତ୍ରୁଟଯଃ ଏକକାଲାଦ୍ଭଵନ୍ତି ହି
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ତୁରୁଣିଆ ଆଗ ଏକାସାଥିରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ,
ଯଥାନ୍ଧକାରେ ଖଦ୍ଯୋତଃ ସହସା ସଂପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଚାନକ ଜୁଗନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।
ସ ମାହନ୍ସଶରୀରସ୍ତୁ ଯତ୍ରୈଵାଯମଵର୍ତ୍ତତ
ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ନିଜ ଦେହରେ, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ମହାଂସ୍ତୁ ତମସଃ ପାରେ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯାଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ, ତାହାର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ଚତୁର୍ଵିଧା
ବିକାଶଶୀଳ ପ୍ରାଣୀର ବୁଦ୍ଧି ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
ସାଂସିଦ୍ଧିକାନ୍ଯଥୈତାନି ଵିଜ୍ଞେଯାନି ନରସ୍ଯ ଵୈ
ମଣିଷରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଅନୁଶେତେ ଯତଃ ସର୍ଵାନ୍କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନମଥାପି ଵା
ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, କିମ୍ବା ଯାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାଦ୍ଵୁଦ୍ଧ୍ଯାନୁଶେତେ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵୋଧାତ୍ମକଃ ସ ଵୈ
ବୁଦ୍ଧି ଯାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେଣୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ।
ଏଵଂ ଵିଵୃତ୍ତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନାଭିସଂହିତଃ
ଏଭଳି ଭାବେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ସହିତ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ପରଂ ହ୍ଯର୍ଷଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ପରମର୍ଷିତ୍ଵମସ୍ଯ ତତ୍
ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେଣୁ ଏହାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥାପିତ।
ଯସ୍ମାଦେଵ ସ୍ଵଯଂ ଭୂତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚାପ୍ଯୃଷିତା ସ୍ମୃତା
ଏହା ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ଦର୍ଶାକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ମାଦୁତ୍ପଦ୍ଯମାନୈସ୍ତୈର୍ମହାନ୍ପରିଗତଃ ପରଃ
ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରାଯାଇଥିବାରୁ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବୁଦ୍ଧେଃ ପରମ ଦର୍ଶିନା
ସେହିପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବାମାନେ 'ମହାର୍ଷି' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରଂ ତପଶ୍ଚୈଵ ଋଷନ୍ତି ଋଷିତାଂ ଗତାଃ
ସେମାନେ ଦର୍ଶାକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଅହଂକାର ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ଅଧିନ କରିଛନ୍ତି।
ଋଷିପୁତ୍ରା ଋଷୀକାସ୍ତୁ ମୈଥୁନାଦ୍ଗର୍ଭସଂଭଵାଃ
ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଋଷିକା କୁହାଯାଏ, ସଂଯୋଗ ଓ ଗର୍ଭଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ସପ୍ତଷର୍ଯସ୍ତ ତସ୍ତେ ଚ ପରସତ୍ଯସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଃ
ସେଇ ସାତଜଣ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶଜମାନେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
ଋଷନ୍ତି ତେ ଋତଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଶେଷାଂଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ସେମାନେ ଋତ୍ତକୁ ଓ ତାହାର ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ଋଷି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମା ମହାନାତ୍ମାହଙ୍କାରାତ୍ମା ତଥୈଵ ଚ
ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଅହଂକାର ସ୍ୱରୂପ।
ଇତ୍ଯେତା ଋଷିଜାତୀସ୍ତା ନାମଭିଃ ପଞ୍ଚ ଵୈ ଶୃଣୁ
ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ଋଷିବଂଶ, ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ।
ମନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଟଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚେତି ତେ ଦଶ
ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏମାନେ ଦଶଜଣ।
ପରତ୍ଵେନର୍ଷଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ସ୍ମୃତାସ୍ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ
ଯେହেতୁ ଏହି ଋଷିମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ସେଇପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କାଵ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ କଶ୍ଯପଶ୍ଵ୍ଯଵନସ୍ତଥା
କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ ଏବଂ ବ୍ୟବନ ମଧ୍ୟ,
କର୍ଦମୋ ଵିଶ୍ରଵାଃ ଶକ୍ତିର୍ଵାଲଖିଲ୍ଯାସ୍ତଥାର୍ଵତଃ
କର୍ଦ୍ଦମ, ବିଶ୍ରବାସ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ,
ଋଷିପୁତ୍ରାନୃ ଷୀକାଂସ୍ତୁ ଗର୍ଭୋତ୍ପନ୍ନାନ୍ନିବୋଧତ
ଏବେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।