ଷଟ୍ସପ୍ତତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଃ ପଶୂନାଂ କକୁଦସ୍ତୁ ଵୈ
ପଶୁମାନଙ୍କ ଖୁମ୍ପର ଉଚ୍ଚତା ଛଉଠିଏଠାରୁ ସତତି ଆଂଠି ହୁଏ,
ଅଙ୍ଗୁଲାନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଚତ୍ଵାରିଂଶାଙ୍ଗୁଲୈର୍ଵିନା
ହଜାର ଆଂଠି, ଚଳିଶି ଆଂଠି କମ୍ କରି,
ମାନୁଷସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତୁ ଯାଦୃଶଃ
ମଣିଷର ଶରୀରର ଗଠନ ଏଭଳି,
ବୁଦ୍ଧ୍ଯାତିଶଯଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଦେଵାନାଂ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେହ ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ,
ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଭାଵା ଯେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ
ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ଆକୃତିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି,
ଗାଵୋ ହ୍ଯଜାଵଯୋ ଽଶ୍ଵାଶ୍ଚ ହସ୍ତିନଃ ପକ୍ଷିଣୋ ନଗାଃ
ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ,
ଦେଵସ୍ଥାନେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ତଦ୍ରୂପା ଏଵ ତେ ପୁନଃ
ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେହି ଆକୃତିରେ ପୁଣି ଦେଖାଯାନ୍ତି,
ତେଷାଂ ରୂପାନୁରୂପୈସ୍ତୁ ପ୍ରମାଣୈଃ ସ୍ଥାଣୁଜଙ୍ଗମୈଃ
ସେମାନଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଅନୁସାରି, ଥିବା ଓ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାପ ମିଳେ,
ଅତଃ ଶିଷ୍ଟାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସତଃ ସାଧୂଂସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି,
ସାଜାତ୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ଵେତେ ତେନ ସନ୍ତଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସେମାନେ ଏକେ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ସଦ୍ଲୋକ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ,
ନ କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତି ନ ତ୍ଦୃଷ୍ଯନ୍ତି ଜିତାତ୍ମାନସ୍ତୁ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ସେମାନେ କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତିନାହିଁ; ନିଜକୁ ଜିତ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି,
ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତସ୍ମା ଦ୍ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି,
ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧର୍ମଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ,
ଗୃହାଣାଂ ସାଧନାଚ୍ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥଃ ସାଧୁରୁଚ୍ଯତେ
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ଗୃହସ୍ଥକୁ ସାଧୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯତମାନୋ ଯତିଃ ସାଧୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଧନାତ୍
ଯେଉଁ ଯତି ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସଦ୍ଗୁଣୀ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଗୃହସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଯତିସ୍ତଥା
ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବନବାସୀ ଏବଂ ଏହିପରି ଯତି—
ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ଵିନ୍ଦତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନାଃ
‘ଏହା ଧର୍ମ, ଏହା ନୁହେଁ’—ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ଥିବା ଲୋକେ ବିଚାର କରନ୍ତି।
କୁଶଲାକୁଶଲଂ କର୍ମ ଧର୍ମାଧର୍ମାଵିହ ସ୍ମୃତାମ୍
ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅଦକ୍ଷ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଧାରଣାମହତ୍ତ୍ଵେ ଚ ଅଧର୍ମ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଆଧାର କିମ୍ବା ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ତାହାକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଧର୍ମଶ୍ଚାନିଷ୍ଟଫଲୋହ୍ଯାଚାର୍ଯୈରୁପଦିଶ୍ଯତେ
ଅଧର୍ମର ଫଳ ଅପ୍ରିୟ ଥିବାରୁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଶିଖାନ୍ତି।
ସମ୍ଯଗ୍ଵିନୀତା ଋଜଵସ୍ତାନାଚାର୍ଯାନ୍ପ୍ରଜକ୍ଷତେ
ଯେମାନେ ଠିକ୍ଭଳି ଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ ସିଧାସଳଖ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଆଚିନୋତି ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଆଚାର୍ଯସ୍ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସେଠିପାଇଁ ସେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧାଦ୍ଦ୍ଵିଧା ଶ୍ରୌତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହ ଯୋଗରେ, ବେଦିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ଦୁଇପ୍ରକାର।
ପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଵେଦଯିତ୍ଵେହ ଶ୍ରୌତଂ ସପ୍ତର୍ଷ ଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାହାକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେହିଠାରୁ ସପ୍ତ ଋଷି ଏଠାରେ ବେଦିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।
ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯାତୀତସ୍ଯ ସ୍ମୃତ୍ଵାଚାରାନ୍ମନୁର୍ଜଗୌ
ଅତୀତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଆଚରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମନୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ସ ଏଷ ଵିଵିଧୋ ଧର୍ମଃ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧର୍ମକୁ ଏଠାରେ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଶିଷ୍ଟା ଇହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧାର୍ମିକାଃ
ମନ୍ବନ୍ତରଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏଠାରେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି—
ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଯେ ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତାଞ୍ଛିଷ୍ଟାନ୍ଵୈ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତୈଃ ଶିଷ୍ଟୈଶ୍ଚରିତୋ ଧର୍ମଃ ସମ୍ଯଗେଵ ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନିତ୍ୟ ଭଳି ଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଉଚିତ।
ଶିଷ୍ଟୈରାଚର୍ଯତେ ଯସ୍ମାନ୍ମନୁନା ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେହେତୁ ଏହାକୁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏବଂ ମନୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆଚରଣ କରନ୍ତି,