କେଚିଦ୍ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍
କିଛି ଲୋକ ଯୁଗ ଶେଷ ପରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏଠି ରହନ୍ତି।
ଯଥା ଦାଵପ୍ରଦଗ୍ଧେଷୁ ତୃଣେଷ୍ଵିହ ତପେନ ତୁ
ଯେପରି ଏଠି ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଘାସ ଉଷ୍ମାରେ ପୁନି ଚେତନା ପାଏ,
ତଥା କାର୍ତଯୁଗାନାଂ ତୁ କଲିଜଷ୍ଵିହ ସଂଭଵଃ
ସେପରି କୃତଯୁଗର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵର୍ତ୍ତତେ ହ୍ଯଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦ୍ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ।
ଯୁଗେଷ୍ଵେତାନି ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରିତ୍ରିପାଦାଃ କ୍ରମେଣ ଚ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହା ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ କ୍ରମେ କମିଯାଏ।
ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସଂଧିର୍ଯଃ କୀର୍ତ୍ତିତସ୍ତୁ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ଏଭଳି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଏଷା ଚତୁର୍ଯୁଗାଵୃତ୍ତିରାସହସ୍ରଦ୍ଗୁଣୀକୃତା
ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ପରିଚ୍ଚଳନା ହଜାର ଗୁଣା ହୋଇ ଏପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅତ୍ରାର୍ଜଵଂ ଜଡୀଭାଵୋ ଭୂତାନାମାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍
ଏଠି, ଯୁଗ ଶେଷରେ ସତସ୍ଥିତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ଏଷା ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ଚ ଗୁଣିତା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ
ଏହାକୁ ଚାରିଯୁଗ ସହିତ ଗୁଣ କଲେ, ଏହା ସତ୍ତରିଏକ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଯୁଗେ ଯଥୈକସ୍ମିନ୍ଭଵତୀହ ଯଥା ତୁ ଯତ୍
ଏଠାରେ ଯେପରି ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗରେ ଯାହା ଘଟେ, ସେହିପରି ହୁଏ।
ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ତଥା ଭେଦା ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ତୁ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ, ସେହିପରି ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମେତଦେଵ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍
ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ହେଉଛି ଲକ୍ଷଣ।
ତଥା ନ ସଂତିଷ୍ଠତି ଜୀଵଲୋକଃ କ୍ଷଯୋଦଯାଭ୍ଯାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତମାନଃ
ଏଭଳି, ଜୀବଜଗତ କେବେ ଏକଠି ରହେନାହିଁ, ସେ ସବୁବେଳେ କ୍ଷୟ ଓ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯେତ ଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସମାସତଃ
ଏହିପରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଣ ଚୈକେନ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ଵୈ
ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ଆବୃତ ହୁଏ।
ଅନାଗତେଷୁ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତର୍କଃ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା
ଯେଉଁମାନେ ଆସିନଥିବା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ ଏଭଳି ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ।
ତୁଲ୍ଯାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ନାମରୂପୈର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ
ସମାନ ମାନ୍ୟତା ଥିବା ସମସ୍ତେ ନାମ ଓ ରୂପ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
ଋଷଯୋ ମନଵଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ତୁଲ୍ଯାଃ ପ୍ରଯୋଜନୈଃ
ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମାନ।
ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାଂଶ୍ଚ ତଥା ଵିଧତ୍ତେ ଵୈ ସଦା ପ୍ରଭୁଃ
ପ୍ରଭୁ ସଦା ଯୁଗମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେଷ୍ଵିହ
ମୁଁ ଏଠାରେ ଯୁଗମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ କ୍ରମିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଆସୁରୀ ସର୍ପଗାନ୍ଧର୍ଵା ପୈଶାଚୀ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୀ
ଆସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସୀ।
ପିଶାଚାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵାଂ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ
ପିଶାଚ, ଆସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପଜନ୍ମ।
ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋ ତ୍ସେଧୋ ହ୍ଯଷ୍ଟାନାଂ ଦେଵଜନ୍ମନାମ୍
ଏଠାରେ ଆଠିଟି ଦେବଜନ୍ମର ଉଚ୍ଚତା ଛଅନବେଁ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଚଉଡ଼ା।
ଏତତ୍ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ତେଷାଂ ପ୍ରମାଣମିତି କୁର୍ଵତେ
ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ମାପ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣଂ ତୁ ସପ୍ତସପ୍ତଙ୍ଗୁଲାଦସତ୍
ଦେବ ଓ ଆସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ସତ୍ତରିସାତ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଚଉଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଉଚ୍ଛ୍ରଯାତ୍କଲିଜୈଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଦେବ ଓ ଆସୁରମାନଙ୍କର ମାପ କଳିଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ସ୍ଵେନାଙ୍ଗୁଲିପ୍ରମାଣେନ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାପାଦମସ୍ତକାତ୍
ନିଜ ଆଂଠିର ମାପରେ, ପାଉଁଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ,
ସର୍ଵେଷୁ ଯୁଗକାଲେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ
ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମୟରେ, ଏଠି,
ଆପାଦତଲମସ୍ତିଷ୍କୋ ନଵତାଲୋ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ
ଯାହାଙ୍କର ଶରୀର ପାଉଁଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବଉ ତାଳା ହୁଏ,
ଗଵାଶ୍ଵହସ୍ତିନାଂ ଚୈଵ ମହିଷ ସ୍ଯାଵରାତ୍ମନାମ୍
ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମହିଷମାନେ,