ଉଞ୍ଛମୂଲଫଲଂ ଶାକମୁଦପାତ୍ରଂ ତପୋଧନାଃ
ଉଞ୍ଚ ଧାନ୍ୟ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାଣିକୁ ଜୀବିକା କରିଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ—
ଅଦ୍ରୋହଶ୍ଚାପ୍ଯ ଲୋଭଶ୍ଚ ତପୋ ଭୁତଦଯା ଦମଃ
ଅହିଂସା, ଲୋଭ ନଥିବା, ତପସ୍ୟା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—
ସନାତନସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ମୂଲମେତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍
ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମର ମୂଳ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ଧ୍ରୁଵୋ ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ
ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି ଏବଂ ବସୁ—
ପ୍ରାଜୀନବର୍ହିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ହଵିର୍ଧାନାଦଯୋ ନୃପଃ
ପ୍ରାଜୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ରାଜା—
ରାଜର୍ଷଯୋ ମହାସତ୍ତ୍ଵା ଯେଷାଂ କୀର୍ତ୍ତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଋଷିମାନେ, ଯାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥିର ହୋଇଛି—
ବ୍ରହ୍ମଣା ତପସା ସୃଷ୍ଟଂ ଜଗଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପୁରା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ରଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକୋ ଯଜ୍ଞସ୍ତପସ୍ତ୍ଵନଶନାତ୍ମକମ୍
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ତୁ କର୍ମ ସଂନ୍ଯାସାଦ୍ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୃତେର୍ଜଯମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିକୁ ଜୟ କରିବା।
ଏଵଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାନ୍ଯ ଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନେ
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଆରମ୍ଭ ନେଇ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଇଥିଲା।
ତତସ୍ତମୃଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହତଂ ଧର୍ମବଲେନ ତୁ
ତାପରେ ଧର୍ମର ଶକ୍ତିରେ ସେହିଥିରେ ପରାଜୟ ଦେଖି ଋଷିମାନେ—
ଗତେଷୁ ମୁନିସଂଘେଷୁ ଦେଵା ଯଜ୍ଞଂ ସମାପ୍ନୁଵନ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ସଭା ଚାଲିଗଲାପରେ, ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞୋ ଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସହ ଵିଵର୍ତ୍ତିତଃ
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯୁଗ ସହିତ ବଦଳି ଚାଲିଛି।
ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ତ୍ରେତାଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ତତସ୍ତାଭିଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ସେ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ସେହି ଆଚାର ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସଂଭେଦଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଵିପର୍ଯଯଃ
ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ମିଶିଯାନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟଥା ହୁଏ।
ଏଷା ରଜସ୍ତମୋଯୁକ୍ତା ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଦ୍ଵାପରେ ସ୍ମୃତା
ଏହି ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦ୍ୱାପରରେ ଜଣାଯାଏ।
ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୀଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ଯୁଗେ
ଦ୍ୱାପରରେ ଏହା ବିକଳ ହୋଇ, କଳିଯୁଗରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯେତେଯୁଗେ ତସ୍ମିଞ୍ଛ୍ରୁତି ସ୍ମୃତୀ
ସେଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋଇଯାଏ।
ଅନିଶ୍ଚଯାଧିଗମନାଦ୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟରୁ ଧର୍ମର ସାର ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ପରସ୍ପରଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମେଣ ଚ
ମତମତାନ୍ତର ଭିନ୍ନତା ଓ ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦ୍ୱାରା,
କାରଣାନାଂ ଚ ଵୈକଲ୍ପ୍ଯାତ୍କାର୍ଯାଣାଂ ଚାପ୍ଯନିଶ୍ଚଯାତ୍
କାରଣର ବିଭିନ୍ନତା ଏବଂ ଫଳର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା,
ତତୋ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭନ୍ନୈସ୍ତୁ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରାକୁଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ମତ ଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଛନ୍ତି ।
ସଂକ୍ଷଯାଦାଯୁପଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ଚ
ଅୟୁଷ୍ୟ ହ୍ରାସ ଓ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହା ଛିଟିଯାଏ ।
ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ସ୍ଵରଵର୍ଣଵିପର୍ଯଯୈଃ
ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ର ବିନ୍ୟାସ, ସ୍ୱର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ର ବଦଳ ଦ୍ୱାରା,
ସାମାନ୍ଯା ଵୈକୃତାଶ୍ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନେ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
କେତେକ ସାଧାରଣ ଅଛି, କେତେକ ଅନ୍ୟରୂପ ହୋଇଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମତ ଭିନ୍ନ ଅଛି ।
ଅନ୍ଯେ ଽପି ପ୍ରସ୍ଥିତାସ୍ତାନ୍ଵୈ କେଚିତ୍ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଅନେକେ ନୂତନ ପଥ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, କିଛି ତାହାକୁ ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି ।
ଏକମାଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ତ୍ଵାସୀତ୍ପୁନର୍ଦ୍ଵୈଧମଜାଯତ
ଏକ ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପରମ୍ପରା ଥିଲା, ପରେ ଏହା ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଗଲା ।
ଆଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥାନୈର୍ବହୁଧା ଵ୍ଯାକୁଲୀକୃତୈଃ
ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ।
ଵ୍ଯାକୁଲେଦ୍ଵାପରେ ନିତ୍ଯଂ କ୍ରିଯତେ ଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନୈଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ଭିନ୍ନ ମତ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କରନ୍ତି ।