ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌଂ ତୌ ଯଦା ତଦ୍ଵର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସମୟକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷର କୁହୁମାତ୍ରଶ୍ଚ ପର୍ଵକାଲାସ୍ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
କୁହୁ, ମାତ୍ରା ଓ ଦ୍ୱିଅକ୍ଷର — ଏହି ତିନିଟିକୁ ପବିତ୍ର ଦିନର ସମୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଦିଵସାର୍ଦ୍ଧେନ ରାତ୍ର୍ଯା ଚ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଅଧା ଦିନ ଓ ଅଧା ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମିଳିଥାଏ।
ଦ୍ଵୌ କାଲୌ ସଂଗମଂ ଚୈଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିଯତଂ ରଵିଃ
ଦୁଇଟି ସମୟ ଓ ଏକ ସଂଯୋଗ ଅଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହେ।
ଵିମୁଚ୍ଯମାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଯୋସ୍ତୁ ଵୈ
ଏହି ଦୁଇ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ।
ଏତଦୃତୁମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯମମା ଵାସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵଣଃ
ଏହାକୁ ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବା ଚନ୍ଦ୍ରମାସର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵା ହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେ ଽସୌ ଦିଵାକରଃ
ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
କଲାନାମପି ଚୈତାସାଂ ଵୃଦ୍ଧିହାନ୍ଯା ଜଲାତ୍ମନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କଳାରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜଳସ୍ୱଭାବର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ।
ଦର୍ଶଯେତାମଥାତ୍ମାନଂ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୁହେଁ ନିଜେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଲଵୋନମହୋରାତ୍ରଂ ଭାସ୍କରଂ ସ୍ପୃଶତେ ଶଶୀ
ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।
କୁହେତି କୋକିଲେନୋକ୍ତୋ ଯଃ ସ କାଲଃ ସମାପ୍ଯତେ
କୋଇଲିଏ ଯାହାକୁ 'କୁହୁ' ବୋଲି କହେ, ସେଇ ସମୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣସ୍ତୁ କ୍ଷୀଣଶେଷୋ ନିଶାକରଃ
ସିନୀବାଳୀର ମାପ ହେଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମା କ୍ଷୀଣ ହେବା ପରେ ଯେତେକି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।
ଅନୁମତ୍ଯାଶ୍ଚରାକାଯାଃ ସିନୀଵାଲ୍ଯାଃ କୁହୂଂଵିନା
ଅନୁମତି, ଚରା, ସିନୀବାଳୀ, କିନ୍ତୁ କୁହୁ ବ୍ୟତୀତ।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଵ୍ଯତୀପାତେ ସଂଗତେ ପୂର୍ଣିମାନ୍ତରେ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମଧ୍ୟରେ।
କାଲଃ କହୂସିନୀଵାଲ୍ଯୋଃ ସାମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ମଧ୍ଯତଃ
କୁହୁ ଓ ସିନୀବାଳୀର ସମୟ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି।
ଏଵଂ ସ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଵୈ ରଜନ୍ଯାଂ ପର୍ଵସଂଧିଷୁ
ଏଭଳି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ରାତିରେ ତିଥିର ସଂଧି ସମୟରେ।
ଯସ୍ମାଦା ଦାପ୍ଯାଯତେ ସୋମଃ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ପୂର୍ଣିମା
ଯେହেতୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପନ୍ଦର ତିଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।
ତସ୍ମାତ୍କଲାଃ ପଞ୍ଚଦଶ ସୋମେନାସ୍ଯ ତୁ ଷୋଡଶୀ
ତେଣୁ ପନ୍ଦରଟି କଳା ଚନ୍ଦ୍ରମାର, ଏବଂ ଛଉଡ଼ଶି ତାଙ୍କର।
ଇତ୍ଯେତେ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ସୋମପାଃ ସୋମଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
ଏଭଳି, ଏହିମାନେ ହେଲେ ଦେବପିତୃଗଣ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା, ସୋମକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା।
ଅତଃ ପିତୄନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୁ ଯେ
ଏବେ ମୁଁ ସେହି ପିତୃମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେମାନେ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ନ ମୃତାନାଂ ଗତିଃ ଶକ୍ଯା ଜ୍ଞାତୁଂ ନ ପୁନରାଗତିଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ଏହି କଥା ଜଣାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନୁଦେଵପିତୄନେତେ ପିତରୋ ଲୌକିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦେବତା ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଦେଵାସ୍ତେ ପିତରଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାସ୍ତାନ୍ଵାଦଯନ୍ତ୍ଯୁତ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ସେହି ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ।
ପିତା ପିତାମହଶ୍ଚାପି ତଥା ଯଃ ପ୍ରପିତାମହଃ
ପିତା, ପିତାମହ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରପିତାମହ—
ଯେ ଯଜ୍ଵାନୋ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞେ ତେ ଵୈ ବର୍ହିଷଦଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେମାନେ ହବି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।
ତେଷାଂ ତୁ ଧର୍ମସାଧର୍ମ୍ଯାତ୍ସ୍ମୃତାଃ ସାଯୁଜ୍ଯଗା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଧର୍ମରେ ସମାନତା ଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ତେ ତୁ ନାଵସୀଦନ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତାସ୍ତୁ କର୍ମସୁ
ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ସେମାନେ ଶେଷରେ କେବେ ଅବନତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧେନ ଵିଦ୍ଯଯା ଚୈଵ ପ୍ରଦାନେନ ଚ ସପ୍ତଧା
ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସାତ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦ୍ୱାରା—
ଦୈଵୈସ୍ତୈଃ ପିତୃଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୈଃ ସୋମଯାଜନୈଃ
ସେହି ଦେବତା ପୂର୍ବଜମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୋମ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଏକାଠି ଅନୁଷ୍ଠିତ।
ତେଷାଂ ନିଵାପେ ଦତ୍ତେ ତୁ ତତ୍କୁଲୀନୈଶ୍ଚ ବନ୍ଧୁଭିଃ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର କୁଳର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ନିବାପ ଦେଇଥାନ୍ତି—