ଲଵୌ ଦ୍ଵାଵେଵ ରାକାଯାଂ କାଲୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଽପରାହ୍ଣକଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ କେବଳ ଦୁଇ ଲବ କାଳକୁ ଅପରାହ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରତିପନ୍ନେ ଚ ସ କାଲଃ ପୌର୍ଣମାସିକଃ
ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆସିଲେ, ସେଇ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର କାଳ ହେବାକୁ ଗଣାଯାଏ।
ଯୁଗାନ୍ତରୋଦିତେ ଚୈଵ ଲେଶାର୍ଦ୍ଧେ ଶଶିନଃ କ୍ରମାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଶେଷ ଆସେ, ତେବେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମୌ ସ୍ଯାତାଂ ତୌ ଵ୍ଯତୀପାତ ଏଵ ସଃ
ଯେ ସମୟରେ ଦୁଇଏ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ସମୟକୁ ଯୁଗ୍ମ ସଂଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଵୈ ଵଷଟାକ୍ରିଯାକାଲଃ ସଦ୍ଯଃ କାଲଂ ଵିଧୀଯତେ
ସେହି ସମୟ ହେଉଛି ବଷଟା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୱର କାଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଏ।
ତତୋ ଵିରଜ୍ଯତେ ନକ୍ତଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ
ତାପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କଳଙ୍କରହିତ ହୁଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵପରାହ୍ଣେ ତୁ ପୂର୍ଣାତ୍ମାନୌ ତୁ ପୂର୍ଣିମା
ଅପରାହ୍ଣ ବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁହେଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।
ତସ୍ମାଦନୁମତିର୍ନାମ ପୂର୍ଣିମା ପ୍ରଥମା ସ୍ମୃତା
ସେହିପାଇଁ, ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଅନୁମତି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକେତି କଵଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଙ୍ଗ ହେବା ଦ୍ୱାରା, କବିମାନେ ଏହାକୁ ରାକା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ରାକା ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତ୍ରିରମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ରାକା ହେଉଛି ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତି, ଏହା ପରେ ଅମାବାସ୍ୟା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌଂ ତୌ ଯଦା ତଦ୍ଵର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସମୟକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷର କୁହୁମାତ୍ରଶ୍ଚ ପର୍ଵକାଲାସ୍ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
କୁହୁ, ମାତ୍ରା ଓ ଦ୍ୱିଅକ୍ଷର — ଏହି ତିନିଟିକୁ ପବିତ୍ର ଦିନର ସମୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଦିଵସାର୍ଦ୍ଧେନ ରାତ୍ର୍ଯା ଚ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଅଧା ଦିନ ଓ ଅଧା ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମିଳିଥାଏ।
ଦ୍ଵୌ କାଲୌ ସଂଗମଂ ଚୈଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିଯତଂ ରଵିଃ
ଦୁଇଟି ସମୟ ଓ ଏକ ସଂଯୋଗ ଅଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହେ।
ଵିମୁଚ୍ଯମାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଯୋସ୍ତୁ ଵୈ
ଏହି ଦୁଇ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ।
ଏତଦୃତୁମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯମମା ଵାସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵଣଃ
ଏହାକୁ ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବା ଚନ୍ଦ୍ରମାସର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵା ହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେ ଽସୌ ଦିଵାକରଃ
ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
କଲାନାମପି ଚୈତାସାଂ ଵୃଦ୍ଧିହାନ୍ଯା ଜଲାତ୍ମନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କଳାରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜଳସ୍ୱଭାବର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ।
ଦର୍ଶଯେତାମଥାତ୍ମାନଂ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୁହେଁ ନିଜେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଲଵୋନମହୋରାତ୍ରଂ ଭାସ୍କରଂ ସ୍ପୃଶତେ ଶଶୀ
ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।
କୁହେତି କୋକିଲେନୋକ୍ତୋ ଯଃ ସ କାଲଃ ସମାପ୍ଯତେ
କୋଇଲିଏ ଯାହାକୁ 'କୁହୁ' ବୋଲି କହେ, ସେଇ ସମୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣସ୍ତୁ କ୍ଷୀଣଶେଷୋ ନିଶାକରଃ
ସିନୀବାଳୀର ମାପ ହେଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମା କ୍ଷୀଣ ହେବା ପରେ ଯେତେକି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।
ଅନୁମତ୍ଯାଶ୍ଚରାକାଯାଃ ସିନୀଵାଲ୍ଯାଃ କୁହୂଂଵିନା
ଅନୁମତି, ଚରା, ସିନୀବାଳୀ, କିନ୍ତୁ କୁହୁ ବ୍ୟତୀତ।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଵ୍ଯତୀପାତେ ସଂଗତେ ପୂର୍ଣିମାନ୍ତରେ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମଧ୍ୟରେ।
କାଲଃ କହୂସିନୀଵାଲ୍ଯୋଃ ସାମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତୁ ମଧ୍ଯତଃ
କୁହୁ ଓ ସିନୀବାଳୀର ସମୟ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି।
ଏଵଂ ସ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଵୈ ରଜନ୍ଯାଂ ପର୍ଵସଂଧିଷୁ
ଏଭଳି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ରାତିରେ ତିଥିର ସଂଧି ସମୟରେ।
ଯସ୍ମାଦା ଦାପ୍ଯାଯତେ ସୋମଃ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ପୂର୍ଣିମା
ଯେହেতୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପନ୍ଦର ତିଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।
ତସ୍ମାତ୍କଲାଃ ପଞ୍ଚଦଶ ସୋମେନାସ୍ଯ ତୁ ଷୋଡଶୀ
ତେଣୁ ପନ୍ଦରଟି କଳା ଚନ୍ଦ୍ରମାର, ଏବଂ ଛଉଡ଼ଶି ତାଙ୍କର।
ଇତ୍ଯେତେ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ସୋମପାଃ ସୋମଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
ଏଭଳି, ଏହିମାନେ ହେଲେ ଦେବପିତୃଗଣ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା, ସୋମକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା।
ଅତଃ ପିତୄନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୁ ଯେ
ଏବେ ମୁଁ ସେହି ପିତୃମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେମାନେ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି।