ସୁଷୁମ୍ଣାପ୍ଯାଯିତଂ ଚୈଵ ହ୍ଯମାଵସ୍ଯାଂ ଯଥା କ୍ରମମ୍
ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡୀ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ପୀତକ୍ଷଯଂ ତତଃ ସୋମଂ ସୂର୍ଯୋ ଽସାଵେକରଶ୍ମିନା
ସୋମ ପିଇ ଶେଷ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଅନ୍ତି।
ନିଃ ଶେଷାଯାଂ କଲାଯାଂ ତୁ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତ୍ପୁନଃ
ଏବେ ଏକ ମାତ୍ର କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସୋମ ପୁନି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
କଲାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତି ତାଃ କୃଷ୍ଣାଃ ଶୁକ୍ଲା ଚାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ତମ୍
କୃଷ୍ଣ କଳାମାନେ କ୍ଷୟ ପାଉଛନ୍ତି, ଶୁକ୍ଳ କଳାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପୁନି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ଦୃଶ୍ଯତେ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକ୍ଲଃ ସଂପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖାଯାଏ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ପିତୃମାନ୍ସୋମଃ ସ୍ମୃତ ଇଡ୍ଵତ୍ସରାତ୍ମକଃ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବଜମାନ୍ୟ ସହିତ ସୋମକୁ ବର୍ଷର ଆତ୍ମା ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ, ଇଡ଼ଙ୍କ ପରି।
ଅତଃ ପର୍ଵାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵର୍ଵଣାଂ ସଂଧଯଶ୍ଚ ଯେ
ଏବେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଓ ପକ୍ଷର ସଂଧିସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ତଥାର୍ଦ୍ଧମାସି ପର୍ଵାଣି ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାନି ଚୈଵ ହି
ଏଭଳି, ଅର୍ଧମାସର ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଅଛି।
ଅର୍ଦ୍ଧମାସଂ ତୁ ପର୍ଵାଣି ଦ୍ଵିତୀଯାପ୍ରଭୃତୀନି ତୁ
ଅର୍ଧମାସର ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱିତୀୟ ତିଥିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପର୍ଵଣାମାଦୌ ପ୍ରତିପତ୍ସର୍ଵସଂଧିଷୁ
ସେହିପାଇଁ, ପବିତ୍ର ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରତିଥି ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ସମସ୍ତ ସଂଧିସମୟରେ—
ଲଵୌ ଦ୍ଵାଵେଵ ରାକାଯାଂ କାଲୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଽପରାହ୍ଣକଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ କେବଳ ଦୁଇ ଲବ କାଳକୁ ଅପରାହ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରତିପନ୍ନେ ଚ ସ କାଲଃ ପୌର୍ଣମାସିକଃ
ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆସିଲେ, ସେଇ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର କାଳ ହେବାକୁ ଗଣାଯାଏ।
ଯୁଗାନ୍ତରୋଦିତେ ଚୈଵ ଲେଶାର୍ଦ୍ଧେ ଶଶିନଃ କ୍ରମାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଶେଷ ଆସେ, ତେବେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମୌ ସ୍ଯାତାଂ ତୌ ଵ୍ଯତୀପାତ ଏଵ ସଃ
ଯେ ସମୟରେ ଦୁଇଏ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ସମୟକୁ ଯୁଗ୍ମ ସଂଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଵୈ ଵଷଟାକ୍ରିଯାକାଲଃ ସଦ୍ଯଃ କାଲଂ ଵିଧୀଯତେ
ସେହି ସମୟ ହେଉଛି ବଷଟା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୱର କାଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଏ।
ତତୋ ଵିରଜ୍ଯତେ ନକ୍ତଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ
ତାପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କଳଙ୍କରହିତ ହୁଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵପରାହ୍ଣେ ତୁ ପୂର୍ଣାତ୍ମାନୌ ତୁ ପୂର୍ଣିମା
ଅପରାହ୍ଣ ବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁହେଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।
ତସ୍ମାଦନୁମତିର୍ନାମ ପୂର୍ଣିମା ପ୍ରଥମା ସ୍ମୃତା
ସେହିପାଇଁ, ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଅନୁମତି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକେତି କଵଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଙ୍ଗ ହେବା ଦ୍ୱାରା, କବିମାନେ ଏହାକୁ ରାକା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ରାକା ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତ୍ରିରମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ରାକା ହେଉଛି ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତି, ଏହା ପରେ ଅମାବାସ୍ୟା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌଂ ତୌ ଯଦା ତଦ୍ଵର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସମୟକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷର କୁହୁମାତ୍ରଶ୍ଚ ପର୍ଵକାଲାସ୍ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
କୁହୁ, ମାତ୍ରା ଓ ଦ୍ୱିଅକ୍ଷର — ଏହି ତିନିଟିକୁ ପବିତ୍ର ଦିନର ସମୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଦିଵସାର୍ଦ୍ଧେନ ରାତ୍ର୍ଯା ଚ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଅଧା ଦିନ ଓ ଅଧା ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମିଳିଥାଏ।
ଦ୍ଵୌ କାଲୌ ସଂଗମଂ ଚୈଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିଯତଂ ରଵିଃ
ଦୁଇଟି ସମୟ ଓ ଏକ ସଂଯୋଗ ଅଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହେ।
ଵିମୁଚ୍ଯମାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଯୋସ୍ତୁ ଵୈ
ଏହି ଦୁଇ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ।
ଏତଦୃତୁମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯମମା ଵାସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵଣଃ
ଏହାକୁ ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବା ଚନ୍ଦ୍ରମାସର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵା ହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେ ଽସୌ ଦିଵାକରଃ
ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
କଲାନାମପି ଚୈତାସାଂ ଵୃଦ୍ଧିହାନ୍ଯା ଜଲାତ୍ମନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କଳାରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜଳସ୍ୱଭାବର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ।
ଦର୍ଶଯେତାମଥାତ୍ମାନଂ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୁହେଁ ନିଜେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଲଵୋନମହୋରାତ୍ରଂ ଭାସ୍କରଂ ସ୍ପୃଶତେ ଶଶୀ
ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।