ଉପହୂତାଃ ସ୍ମୃତା ଦେଵାଃ ସୋମଜାଃ ସୋମପାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁ ଦେବମାନେ ଆହ୍ୱାନିତ, ସେମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ମନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
କାଵ୍ଯା ବର୍ହିଷଦ ଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତାସ୍ତ୍ରିଧା
କାବ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ—ଏହିମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦଳ।
ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ଚାପ୍ଯଯଜ୍ଵାନ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତଥାର୍ତ୍ତଵାଃ
ଘରେ ରହୁଥିବା ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି, ଆର୍ତ୍ତବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତେଷାଂ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସୂଯସ୍ତୁ ପରିଵତ୍ସରଃ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ବର୍ଷ, ସୂୟ ହେଉଛି ପରିବତ୍ସର।
ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚାବ୍ଦାସ୍ତେ ଯୁଗାତ୍ମକାଃ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ବତ୍ସର, ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ହେଉଛି ଯୁଗ ସ୍ୱରୂପ।
ଯେ ତେ ପିବନ୍ତ୍ଯମାଵସ୍ଯାଂ ମାସିମାସି ସୁଧାଂ ଦିଵି
ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରତି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୁଧା ପାନ କରନ୍ତି—
ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରସ୍ରଵତେ ସୋମାନ୍ମାସି ମାସି ଧିନୋତି ଚ
ଯେହେତୁ ସୋମ ପ୍ରତିମାସ ଝରି ତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ—
ଏଵଂ ତଦମୃତଂ ସୌମ୍ଯଂ ସୁଧା ଚ ମଦୁ ଚୈଵ ହ
ଏଭଳି ଅମୃତ, ମୃଦୁ ସୁଧା, ମଧ ଓ ମଦୁ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ।
ପିବନ୍ତ୍ଯଂବୁମଯଂ ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଛନ୍ଦନାଃ
ତେତିଶି ଶୁଭାସ୍ପଦ ଦେବତାମାନେ ସେହି ଜଳମୟ ରସ ପାନ କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ପୀଯମାନୈସ୍ତୁ ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈର୍ନିଶାକରଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପାନ କରିବା ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କ୍ଷୟ ପାଉଛନ୍ତି।
ସୁଷୁମ୍ଣାପ୍ଯାଯିତଂ ଚୈଵ ହ୍ଯମାଵସ୍ଯାଂ ଯଥା କ୍ରମମ୍
ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡୀ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ପୀତକ୍ଷଯଂ ତତଃ ସୋମଂ ସୂର୍ଯୋ ଽସାଵେକରଶ୍ମିନା
ସୋମ ପିଇ ଶେଷ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଅନ୍ତି।
ନିଃ ଶେଷାଯାଂ କଲାଯାଂ ତୁ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତ୍ପୁନଃ
ଏବେ ଏକ ମାତ୍ର କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସୋମ ପୁନି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
କଲାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତି ତାଃ କୃଷ୍ଣାଃ ଶୁକ୍ଲା ଚାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ତମ୍
କୃଷ୍ଣ କଳାମାନେ କ୍ଷୟ ପାଉଛନ୍ତି, ଶୁକ୍ଳ କଳାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପୁନି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ଦୃଶ୍ଯତେ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକ୍ଲଃ ସଂପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖାଯାଏ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ପିତୃମାନ୍ସୋମଃ ସ୍ମୃତ ଇଡ୍ଵତ୍ସରାତ୍ମକଃ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବଜମାନ୍ୟ ସହିତ ସୋମକୁ ବର୍ଷର ଆତ୍ମା ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ, ଇଡ଼ଙ୍କ ପରି।
ଅତଃ ପର୍ଵାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵର୍ଵଣାଂ ସଂଧଯଶ୍ଚ ଯେ
ଏବେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଓ ପକ୍ଷର ସଂଧିସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ତଥାର୍ଦ୍ଧମାସି ପର୍ଵାଣି ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାନି ଚୈଵ ହି
ଏଭଳି, ଅର୍ଧମାସର ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଅଛି।
ଅର୍ଦ୍ଧମାସଂ ତୁ ପର୍ଵାଣି ଦ୍ଵିତୀଯାପ୍ରଭୃତୀନି ତୁ
ଅର୍ଧମାସର ପବିତ୍ର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱିତୀୟ ତିଥିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପର୍ଵଣାମାଦୌ ପ୍ରତିପତ୍ସର୍ଵସଂଧିଷୁ
ସେହିପାଇଁ, ପବିତ୍ର ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରତିଥି ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ସମସ୍ତ ସଂଧିସମୟରେ—
ଲଵୌ ଦ୍ଵାଵେଵ ରାକାଯାଂ କାଲୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଽପରାହ୍ଣକଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ କେବଳ ଦୁଇ ଲବ କାଳକୁ ଅପରାହ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରତିପନ୍ନେ ଚ ସ କାଲଃ ପୌର୍ଣମାସିକଃ
ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆସିଲେ, ସେଇ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର କାଳ ହେବାକୁ ଗଣାଯାଏ।
ଯୁଗାନ୍ତରୋଦିତେ ଚୈଵ ଲେଶାର୍ଦ୍ଧେ ଶଶିନଃ କ୍ରମାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଶେଷ ଆସେ, ତେବେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମୌ ସ୍ଯାତାଂ ତୌ ଵ୍ଯତୀପାତ ଏଵ ସଃ
ଯେ ସମୟରେ ଦୁଇଏ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ସମୟକୁ ଯୁଗ୍ମ ସଂଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଵୈ ଵଷଟାକ୍ରିଯାକାଲଃ ସଦ୍ଯଃ କାଲଂ ଵିଧୀଯତେ
ସେହି ସମୟ ହେଉଛି ବଷଟା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୱର କାଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଏ।
ତତୋ ଵିରଜ୍ଯତେ ନକ୍ତଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ
ତାପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କଳଙ୍କରହିତ ହୁଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵପରାହ୍ଣେ ତୁ ପୂର୍ଣାତ୍ମାନୌ ତୁ ପୂର୍ଣିମା
ଅପରାହ୍ଣ ବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁହେଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।
ତସ୍ମାଦନୁମତିର୍ନାମ ପୂର୍ଣିମା ପ୍ରଥମା ସ୍ମୃତା
ସେହିପାଇଁ, ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଅନୁମତି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକେତି କଵଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଙ୍ଗ ହେବା ଦ୍ୱାରା, କବିମାନେ ଏହାକୁ ରାକା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ରାକା ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତ୍ରିରମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ରାକା ହେଉଛି ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତି, ଏହା ପରେ ଅମାବାସ୍ୟା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।