କଥଂ ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ କଥଂ ଜ୍ଯୋତୀଂଷିଵର୍ଣଯ
ଦେବମାନ୍ୟ ଘର କିପରି ଅଛି? ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ତେଷାଂ ତଦା ସୂତଃ ସମାହିତଃ
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୂତ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ମାହାପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଯଦୁକ୍ତଂ ଜ୍ଞାନବୁଦ୍ଧିଭିଃ
ଏହି ବିଷୟରେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି,
ଯଥା ଦେଵଗୃହାଣୀହ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟ ଘର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ଭୌତିକସ୍ଯାଗ୍ନେରବ୍ଯୋନେଃ ପାର୍ଥି ଵସ୍ଯ ତୁ
ଦିବ୍ୟ, ଭୌତିକ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ପୃଥିବୀର,
ଅଵ୍ଯାକୃତମିଦଂ ତ୍ଵାସୀନ୍ନୈଶେନ ତମସାଵୃତମ୍
ଏହା ଅବ୍ୟାକୃତ ଥିଲା, ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା।
ସ୍ଵଯଂଭୂର୍ଭଗଵାଂସ୍ତତ୍ର ଲୋକତନ୍ତ୍ରାର୍ଥସାଧକଃ
ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିଥିଲେ।
ସୋ ଽଗ୍ନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ଲୋକାଦୌ ପୃଥିଵୀଜଲସଂଶ୍ରିତମ୍
ସେ, ବିଶ୍ୱର ଆରମ୍ଭରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ।
ପଵନୋ ଯସ୍ତୁ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ପାର୍ଥିଵଃ ସୋ ଽଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଜଗତରେ ଯେ ପବନ ବହୁଛି, ସେଇ ପବନକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଽବ୍ଜସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଽଥ ଲକ୍ଷମମ୍
ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ଜଳର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ତସ୍ମାଦପଃ ପିବନ୍ସୂର୍ଯୋ ଗୋଭିର୍ଦୀପ୍ଯତ୍ଯସୌ ଦିଵି
ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ପିଇଯାଏ ଏବଂ ଆକାଶରେ କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ମାନଵା ନାଂ ଚ କୁକ୍ଷିସ୍ଥୋ ନାଦ୍ଭିଃ ଶାସ୍ଯତି ପାଵକଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପେଟରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ।
କିଞ୍ଚିଦପ୍ସୁ ମତଂ ତେଜଃ କିଞ୍ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟମବିଂ ଧନମ୍
କିଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଜଳରେ ଥାଏ ବୋଲି ଧାରଣା, ଏବଂ କିଛି ମେଘରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ପଵମାନୋ ଽଗ୍ନିର୍ନିଷ୍ପ୍ରଭୋ ଜାଠରଃ ସ୍ମୃତଃ
ପବନ ଦ୍ୱାରା ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯେଉଁଠିକି ପେଟର ଅଗ୍ନି ନିରୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଭା ସୌରୀ ତୁ ପାଦେନ ହ୍ଯସ୍ତଂ ଯାତି ଦେଵାକରେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ତାହାର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଅସ୍ତମାନ୍ତେ ଯାଏ।
ଉଦ୍ଯନ୍ତଂ ଚ ପୁନଃ ସୂର୍ଯମୌଷ୍ଣମଯମାଗ୍ନେଯମାଵିଶତ୍
ପୁଣି, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ତାହାର ଉଷ୍ମା ଏହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ ଚ ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ଚ ସୌରାଗ୍ନେଯେ ତୁ ତେଜସୀ
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଉଷ୍ମା, ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି।
ଉତ୍ତରେ ଚୈଵ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ତଥା ହ୍ଯଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ
ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଅଂଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତପ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ଦିଵାରତ୍ରିପ୍ରଵେଶନାତ୍
ଏହିକାରଣରୁ, ଦିନ ଓ ରାତି ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହୁଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନକ୍ତଂ ପୁନଃ ଶୁକ୍ଲା ଆପୋ ଽଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଭାସ୍ଵରାଃ
ଏହିକାରଣରୁ, ରାତିବେଳେ ଜଳ ପୁଣି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ।
ଉଦଯାସ୍ତମନେ ନିତ୍ଯମହୋରାତ୍ରଂ ଵିଶତ୍ଯପଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନ୍ତେ, ଜଳ ସଦା ଦିନ ଓ ରାତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ପାର୍ଥିଵାଗ୍ନିଵିମିଶ୍ରୋ ଽସୌ ଦିଵ୍ଯଃ ଶୁଚିରିତି ସ୍ମୃତଃ
ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ମିଶିଥିବା ଯାହା, ସେହିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆଦତ୍ତେ ସ ତୁ ନାଡୀନାଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ତତଃ
ସେ ଚାରିପାଖରେ ହଜାର ନାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ସ୍ଥାଵରା ଜଙ୍ଗମାଶ୍ଚୈଵ ଯାଶ୍ଚ କୁଲ୍ଯାଦିକା ଅପଃ
ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ନାଳା ଓ ଏହାପରି ଜଳ, ସମସ୍ତେ—
ତାସାଂ ଚତୁଃଶତା ନାଡ୍ଯୋ ଵର୍ଷନ୍ତେ ଚିତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତଯଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶେ ନାଳୀ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଝରିଥାଏ।
ଅମୃତା ନାମତଃ ସର୍ଵା ରଶ୍ମଯୋ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜନାଃ
ସମସ୍ତ ରଶ୍ମି, ଯାହାକୁ 'ଅମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବର୍ଷା ହେବାର କାରଣ।
ଦୃଶ୍ଯା ମେଘାଶ୍ଚ ଯାମ୍ଯଶ୍ଚ ହ୍ରଦିନ୍ଯୋ ହିମସର୍ଜନାଃ
ଦୃଶ୍ୟମାନ ମେଘ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ମେଘ, ହ୍ରଦ ଏବଂ ବରଫର ଗଠନ ଏଠାରେ ଅଛି।
ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚ କୁହକାଶ୍ଚୈଵ ଗାଵୋ ଵିଶ୍ଵଭୃତସ୍ତଥା
ଏଠାରେ ଧଳା ଏବଂ ମାୟାମୟ ମେଘ, ଗାଈ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଅଛନ୍ତି।
ସମଂ ଵିଭଜ୍ଯ ନାଡୀସ୍ତୁ ମନୁଷ୍ଟପିତୃଦେଵତାଃ
ସେ ନାଳଗୁଡ଼ିକୁ ସମଭାଗରେ ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି।
ଅମୃତେନ ସୁରାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ରୀଂସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତର୍ପଯତ୍ଯସୌ
ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି।