ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମସ୍ତନ୍ନୋ ନିଗଦ ସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦୟାକରି, ହେ ଉତ୍ତମ, ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପି ଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ସଂମୋହଯତି ଯତ୍ପ୍ରଜାଃ
ଯାହାକୁ ସିଧାସଳଖ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି—
ଉତ୍ତାନପାଦପୁତ୍ରୋ ଽସୌ ମେଢୀଭୂତୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି
ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରେ ଅଡିଗ ରହିଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ଚକ୍ରଵତ୍
ତାଙ୍କୁ ଘୂରିବା ସହିତ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଚାଲନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ତାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହୈଃ ସହ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଗ୍ରହମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥିରେ ଗତି କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଯୋଗଶ୍ଚ ଭେଦଶ୍ଚ କାଲଶ୍ଚାରସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେମାନଙ୍କର ମିଶଣ, ବିଚ୍ଛେଦ, ଚଳାଚଳ ଏବଂ ସମୟରେ ଗତି—
ଵିଷୁଵଦ୍ଗ୍ରହଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଦ୍ରୁଵାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ବିଷୁବ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ—ସବୁ କିଛି ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଶୁଭାଶୁଭଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ଧ୍ରୁଵାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦେଷ ଦୀପ୍ତ କିରଣଃ ସ କାଲଗ୍ନିର୍ଦିଵାକରଃ
ସେଇ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମୟର ଅଗ୍ନି।
ସୂର୍ଯଃ କିରମଜାଲେନ ଵାଯୁଯୁକ୍ତେନ ସର୍ଵଶଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣର ଜାଲି ସହିତ, ପବନ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଜାଗାକୁ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି।
ଆଦିତ୍ଯପୀତଂ ସକଲଂ ସୋମଃ ସଂକ୍ରମତେ ଜଲମ୍
ସମସ୍ତ ପାଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୋଇ, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପହଁଚିଯାଏ।
ଯତ୍ସୋମାତ୍ସ୍ରଵତେ ହ୍ଯଂବୁ ତଦନ୍ନେଷ୍ଵେଵ ତିଷ୍ଠତି
ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଯେଉଁ ପାଣି ବହିଯାଏ, ସେହି ପାଣି ଗଛପଲାରେ ରହିଯାଏ।
ଏଵମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯତେ ଚୈଵ ପତତେ ଚାସକୃଜ୍ଜଲମ୍
ଏଭଳି, ପାଣି ବାରମ୍ବାର ଉପରକୁ ଉଠେ ଓ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡ଼େ।
ସଂଧାରଣାର୍ଥଂ ଲୋକାନାଂ ମାଯୈଷା ଵିଶ୍ଵନିର୍ମିତା
ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାୟା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ଵିଶ୍ଵେଶୋ ଲୋକକୃଦ୍ଦେଵଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର, ଲୋକମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତା, ପ୍ରଜାପତି—
ସାର୍ଵଲୋକିକମଂଭୋ ଯତ୍ତତ୍ସୋମାନ୍ନଭସଶ୍ଵ୍ଯୁତମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକର ପାଣି, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଆକାଶରୁ ଆସିଥାଏ—
ସୂର୍ଯାଦୁଷ୍ଣଂ ନିସ୍ରଵତେ ସୋମାଚ୍ଛୀତଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାପ ଆସେ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଶୀତଳତା ଆସେ।
ସୋମାଧାରା ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ପଵିତ୍ରା ଵିମଲୋଦକା
ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାଏ।
ସର୍ଵଭୂତଶରୀରେଷୁ ହ୍ଯାପୋ ହ୍ଯନୁସୃତାଶ୍ଚ ଯାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଯେଉଁ ପାଣି ଅଛି,
ଧୂମଭୂତାସ୍ତୁ ତା ହ୍ଯାପୋ ନିଷ୍କାମନ୍ତୀହ ସର୍ଵଶଃ
ସେହି ପାଣି ବାଷ୍ପରୂପେ ହୋଇ, କୌଣସି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇଯାଏ ।
ତେଜୋର୍ଽକଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯ ଆଦତ୍ତେ ରଶ୍ମିଭିର୍ଜଲମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ପାଣି ଉଠାଇନେଇଥାଏ ।
ସଂଜୀଵନଂ ଚ ସସ୍ଯାନାମଂଭସ୍ତଦମୃତୋପମମ୍
ସେହି ପାଣି ଗଛପଲାଙ୍କୁ ଅମୃତ ସମାନ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ ।
ଯଚ୍ଛତ୍ଯାପୋ ହି ମେଘେଭ୍ଯଃ ଘୁକ୍ଲାଶୁକ୍ଲୈର୍ଗଭସ୍ତିଭିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ମଲିନ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପାଣିକୁ ମେଘମାନେ ପାଉଥାନ୍ତି ।
ସର୍ଵଭୂତହିତାର୍ଥାଯ ଵାଯୁମିଶ୍ରାଃ ସମନ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ବାୟୁ ସହିତ ମିଶିଥିବା ସେହି ପାଣି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।
ଵାଯଵ୍ଯଂ ସ୍ତନିତଂ ଚୈଵ ଵୈଦ୍ଯୁତଂ ଚାଗ୍ନିସଂଭଵମ୍
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ଗର୍ଜନ, ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଜୁଳି—
ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଯତଶ୍ଚାପସ୍ତଦଭଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
—ଏହାଠାରୁ ପାଣି କେବେ ବି ଖସିଯାଏନାହିଁ, ଏହିକଥା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଣିର ନିବାସସ୍ଥଳ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି ।
ଆଗ୍ନେଯା ବ୍ରହ୍ମଜାଶ୍ଚୈଵ ପକ୍ଷଜାଶ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧାଃ
ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମିତ ଓ ପଖା ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମେଘ ଅଛନ୍ତି ।
ଆଗ୍ନେଯା ସ୍ତୂଷ୍ଣଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ଧୂମପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍
ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘମାନେ ଶାନ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଏ ।
ମହିଷାଶ୍ଚ ଵାରାହାଶ୍ଚ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗରୂପିଣଃ
ମହିଷ, ବନ୍ଦରା ଓ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଆକୃତିରେ ଥିବା—
ଜୀମୂତା ନାମ ତେ ମେଘା ହ୍ଯେତେଭ୍ଯୋ ଜୀଵସଂଭଵଃ
—ଏହି ମେଘମାନେ ଜୀମୂତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହିମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।