କାଲାଵସ୍ଥାସୁ ଷଟ୍ସ୍ଵେତେ ମାସାଖ୍ଯା ଵୈ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ମାସ ନାମକ ଛଅଟି କାଳରେ ଏମାନେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଋତଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତେ ଽଭିମାନିନଃ
ଋତୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ, ସେମାନେ ଗର୍ବିତ ଅଛନ୍ତି।
ସ୍ଥାନାନାଂ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଜ୍ଞେଯାଃ ସ୍ଥାନାଗିମାନିନଃ
ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିପତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ଚାହିଁଁଦିଅ।
ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚ ସ୍ଥାନାନି କାମାଖ୍ଯା ହ୍ଯଭିମାନିନାମ୍
ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଭିମାନରେ ରଖୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି।
ତତ୍ସତତ୍ତ୍ଵାସ୍ତଦାତ୍ମାନସ୍ତାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ
ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ କହିବି, ଆପଣ ମନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିମେଷାଶ୍ଚ କଲାଃ କଷ୍ଠା ମୁହୁର୍ତ୍ତା ଦିଵସାଃ କ୍ଷଯାଃ
ନିମେଷ, କଳା, କଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ ଓ ରାତି—
ଋତୁତ୍ରଯଂ ଚାପ୍ଯଯନଂ ଦ୍ଵେ ଽଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ତିନିଟି ଋତୁ, ଅୟନ, ଦୁଇଟି ଅୟନ—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର—
ଋତଵସ୍ତୁ ନିମେଃ ପୁତ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତେ ତଥୈଵ ଷଟ୍
ଋତୁମାନେ ନିମେଷର ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ, ଏଭଳି ମୋଟେ ଛଅଟି ଋତୁ ଅଛି।
ଯସ୍ମାଚ୍ଚୈଵାର୍ତ୍ତଵେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ଥାଣୁ ଜଙ୍ଗମାଃ
ଏହି ଋତୁମାନେଠାରୁ ସବୁ ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ସମେତାସ୍ତୁ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଜାପତେଃ
ଏମିତି ଏମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ସ୍ଥାନେଷୁ ସ୍ଥାନିନୋ ହ୍ଯେତେ ସ୍ଥାନାତ୍ମାନଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ
ଏମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ସ୍ଥାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ପ୍ରଜାପତିଃ ସ୍ମୃତୋ ଯସ୍ତୁ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ
ଯିଏ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ବର୍ଷ ଭାବରେ ମନାଯାନ୍ତି।
ଋତାତ୍ତୁ ଋତଵୋ ଯସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ଋତଵସ୍ତତଃ
ଏକ ଋତୁଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଋତୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏଭଳି ଋତୁମାନେ ଋତୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଦ୍ଵିପଦାଂ ଚତୁଷ୍ପଦାଂ ଚୈଵ ପକ୍ଷିଣାଂ ସର୍ଵତାମପି
ଦୁଇପାୟୀ, ଚତୁଷ୍ପାଦୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ—
ଋତୁତ୍ଵମାର୍ତଵତ୍ଵଂ ଚ ପିତୃତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍
ଋତୁ ଭାବ, ଋତୁର ସ୍ୱରୂପ ଓ ପିତୃତ୍ୱ—ଏସବୁ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ସର୍ଵଭୂତାନି ତେଭ୍ଯୋ ଯଦୃତୁକାଲାଦ୍ଵିଜଜ୍ଞିରେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏମାନେଠାରୁ, ଋତୁକାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ ତ୍ଵେତେ ସ୍ଥିତାଃ କାଲଭିମାନିନଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହି କାଳର ଅଧିପତିମାନେ ଏଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ହ୍ଯେତେ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହ ପ୍ରସଂଗମାତ୍
ଏହି ସ୍ଥାନର ଅଧିପତିମାନେ ନିଜ ଯୋଗରେ ଏଠାରେ ବସି ରହନ୍ତି।
ଜଜ୍ଞେ ସ୍ଵଧାପିତୃଭ୍ଯସ୍ତୁ ଦ୍ଵେ କନ୍ଯେ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତେ
ସ୍ୱଧା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଟି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତେ ଉଭେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନ୍ଯୌ ଯୋଗିନ୍ଯୌ ଚୈଵ ତେ ଉଭେ
ସେ ଦୁଇଜଣେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଇଜଣେ ଯୋଗିନୀ ଥିଲେ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତୁ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ମେନା ତୁ ମାନସୀ
ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ କୁହାଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମେନା ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ମେରୋସ୍ତାଂ ଧାରଣୀଂ ନାମ ପତ୍ନ୍ଯର୍ଥଂ ଵା ସୃଜନ୍ ଘୁଭାମ୍
ମେରୁଙ୍କ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଧାରଣୀ ନାମକ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତୁ ତାଂ ମେନା ପତ୍ନୀ ହିମଵତେ ଦଦୁଃ
ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନେ ମେନାଙ୍କୁ ହିମବତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦେଇଥିଲେ।
ମେନା ହିମଵତଃ ପତ୍ନୀ ମୈନାକଂ ସା ଵ୍ଯଜାଯତ
ମେନା, ଯିଏ ହିମବତଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ସେ ମୈନାକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ମୈନାକସ୍ଯା ତ୍ମଜଃ କ୍ରୌଚଃ କ୍ରୈଞ୍ଚଦ୍ଵୀପୋ ଯତଃ ସ୍ମୃତଃ
ମୈନାକଙ୍କର ପୁଅ କ୍ରଉଚ; ତାଙ୍କଠାରୁ କ୍ରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ହୋଇଛି।
ମନ୍ଦରଂ ସୁଷୁଵେ ପୁତ୍ରଂ ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ସେ ମନ୍ଦର ପୁଅ ଓ ତିନିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଧାତୁଶ୍ଚୈଵାଯତିଃ ପତ୍ନୀ ଵିଧାତୁର୍ନିଯତିଃ ସ୍ମୃତା
ଧାତୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଆୟତି ଏବଂ ବିଧାତୃଙ୍କର ପତ୍ନୀ ନିୟତି ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।
ସୁଷୁଵେ ସାଗରାଦ୍ଵେଲା କନ୍ଯାମେକାମନିନ୍ଦିତାମ୍
ସାଗରରୁ ବେଳା ଏକ ନିର୍ମଳ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ସଵର୍ଣାଯାଂ ସୁତା ଜାତା ଦଶ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଃ
ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଙ୍କ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତେଷାଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ଦକ୍ଷଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ଜଗ୍ମି ଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଦକ୍ଷ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।