ପୂର୍ଵଂ ହି ତସ୍ଯୈଵ ଚ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ତତ୍ପୁରୁଷାର୍ଥଂମେଵ
ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଧାରଣାରୁ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମାତ୍ର ।
ଅନାଦ୍ଯନନ୍ତା ହ୍ଯଭିମାନପୂର୍ଵକଂ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ଜଗଦଭ୍ଯୁପୈତି
ଏହା ଆଦି ଓ ଶେଷ ହୀନ, ଅଭିମାନ ପୂର୍ବକ ଆସି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରି ଛାଡ଼ିଦିଏ ।
ଉକ୍ତୋ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଦାତ୍ଯନ୍ତଂ କାଲଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହିଥିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲାପରେ, ଶେଷ ସମୟକୁ ଜାଣି, ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ ଭୂଯଃ କିଂ ଵର୍ତ୍ତଯାମ୍ଯହମ୍
ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମରେ କହିଦେଲି, ଏବେ ଆଉ କଣ କହିବି ?
ପ୍ରଜାନାଂ ମନୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦେଵାନାମୃଷିଭିଃ ସହ
ଲୋକମାନେ ସହିତ ମନୁମାନେ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ,
ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯକ୍ଷାଣାମେଵ ପକ୍ଷିଣାମ୍
ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସହିତ,
ଵିଚିତ୍ରାଶ୍ଚ କଥାଯୋଗା ଜନ୍ମ ଚାଗ୍ର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ବିଚିତ୍ର କଥାମାଳା ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅପୂର୍ବ ଜନ୍ମ,
ମନଃ କର୍ଣସୁଖଂ ସୌତେ ପ୍ରୀଣାତ୍ଯମୃତସନ୍ନିଭମ୍
ହେ ସୌତି, ମନ ଓ କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଅମୃତ ସମାନ ମଧୁର ଲାଗେ ।
ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ସତ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ପୁନଃ ସର୍ଗପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶଗ୍ରାହୀମାନେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ ।
ବନ୍ଧେଷୁ ସଂପ୍ରଲୀନେଷୁ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତମୋମଯେ
ସମସ୍ତ କିଛି ବନ୍ଧନରେ ଲୟ ହୋଇ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ସମତା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲିନ ହେବାବେଳେ,
ଅପ୍ରଵୃତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ତୁ ସହସା ଯୋଜ୍ଯଗୈସ୍ତଦା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲା ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତଃ ସୂତସ୍ତଦାସୌ ଲୋମହର୍ଷଣଃ
ଏଭଳି କହାଯିବା ପରେ, ସେ ସମୟରେ ସୂତ ଲୋମହର୍ଷଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଯଥା ସର୍ଗଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଘଟିବ ।
ଦୃଷ୍ଟେନୈଵାନୁମେଯଂ ଚ ତର୍କଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୁକ୍ତିତଃ
ଦୃଷ୍ଟ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଵତ୍ପରୋକ୍ଷତ୍ଵାଦ୍ଗହନଂ ତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍
ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନୁଭବର ଚେତନାରୁ ଦୂର ଥିବାରୁ, ଏହା ଗଭୀର ଓ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ।
ପ୍ରଧାନଂ ପୁରୁଷାଣାଂ ଚ ସାଧର୍ମ୍ଯେଣୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ସମାନ ଗୁଣ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି ରହନ୍ତି ।
ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମକୋ ଧର୍ମୋ ଗୁଣେ ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଧର୍ମର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଭିତି ରଖିଛି ।
ଅଵିଭାଗେନ ତାଵେତୌ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ସ୍ଥିତାଵୁଭୌ
ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି ।
ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଧିଷ୍ଠାସ୍ଯତି ତାନ୍ଗୁଣାନ୍
ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବେ ।
ଯଦା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଵ୍ଯଂ ତୁ କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ
ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବେ,
ତସ୍ମାଦକ୍ଷରମଵ୍ଯକ୍ତଂ ସାମ୍ଯେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ସେହିପାଇଁ ଅବିନାଶୀ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଗୁଣମୟ ଅବସ୍ଥା ସମତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ ।
ତତଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ
ସେଠାରୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦୁଇଁଜଣ ସହିତ ପ୍ରକଟ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ମହଦାଦ୍ଯଂ ଵିଶେଷାନ୍ତଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚବିଶିଟି ଗୁଣମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି ।
ଆଦିଦେଵଃ ପ୍ରଧାନସ୍ଯାନୁଗ୍ରହାଯ ପ୍ରଜକ୍ଷତେ
ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଅନାଦିସଂଯୋଗଯୁତୌ ସର୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମେଵ ଚ
ଅନାଦି ସଂଯୋଗରେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଓ ସମସ୍ତେ, ସତ୍ୟରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ଅପ୍ରତ୍ଯଯମମୋଘଂ ଚ ସ୍ଥିତାଵୁଦକମତ୍ସ୍ଯଵତ୍
ଏମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅବିଫଳ, ପାଣି ଓ ମାଛ ପରି ସଦା ଏକାଠି ରହନ୍ତି ।
ଅଜ୍ଞା ଗୁଣୈଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋ ଽଭିଧୈଃ
ଅଜ୍ଞାନ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ନାମରେ ଜଣା ପ୍ରକୃତି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।
ଵିଶେଷତାଂ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯତାଂ ଚ ଯାତି ଗୁଣାଵସାନୌଷଧିଭିର୍ମନୁଷ୍ଯଃ
ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରିଣତି ଓ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ବିଶେଷତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମୋଵ୍ଯକ୍ତା ଵିଧର୍ମାଣଃ ପରସ୍ପରମ୍
ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରସ୍ପର ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବର ।
ସଂସିଦ୍ଧକାର୍ଯକରଣା ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଽଭିମାନିନଃ
ଯେମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ନେଇ ଜନ୍ମନ୍ତି, ସେମାନେ ଅହଂକାର ରଖନ୍ତି ।