ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କେହି କେହି ଚିତ୍କାର କରିଲେ, କେହି କେହି ନିଜେ ନିଜେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହେଲେ । ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ପୁନର୍ବାର ଅନାଥ ହେଇପଡ଼ିଲେ । ସେମାନେ ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ । ସମତଳ କିମ୍ବା ଅସମତଳ ଭୂମିରେ, ନିଜେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରହିଥିଲେ । ଏହା ପରେ ସେମାନେ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଲମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଭିତର ଗଠନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା । ଏହିଠାରୁ ମାପ ଓ ମାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଦଶଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଗଠିକୁ ‘ପ୍ରାଦେଶ’ କୁହାଯାଏ । ‘ତାଳ’ ମଧ୍ୟମ ମାପ ଭାବେ ଓ ‘ଗୋକର୍ଣ୍ଣ’ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ମାପ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ‘ରତ୍ନି’ ହେଉଛି ଏକୋଇଶି ଆଙ୍ଗୁଠି ଗଠି । ‘କିଷ୍କୁ’ କୁହାଯାଏ ଦୁଇଟି ରତ୍ନି, ଯାହା ହେଉଛି ବୟାଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଠି ଗଠି । ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁକୁ ‘ଗବ୍ୟୂତି’ କୁହାଯାଏ, ଏହି ମାପ ସେଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା । ଏହି ପ୍ରକାର ମାପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଗଠିତ ହେଲା । ଏବେ ଚତୁର୍ଥ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିଷୟରେ କୁହିବି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ରୁଚକ ଓ କୁମାରୀପୁର ଥିଲା । ଦଶଟି ମଧ୍ୟରୁ ହସ୍ତସ୍ରୋତ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଅଠଟି ମଧ୍ୟରୁ ନବହସ୍ତ ଥିଲା । ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ—ପାହାଡ଼, ଜଳ ଓ ଧନୁର୍ ଆକୃତିର ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା । ଏହାର ବ୍ୟାସାର୍ଧ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଓ ଏହାର ଲମ୍ବରେ ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଯୋଗ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ବିସ୍ତୃତ ପଙ୍ଖା ଆକୃତିର, କାଟା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର କାନ ବିଶିଷ୍ଟ । ସେମାନେ ଚତୁର୍ବୁଜ ଓ ଦିବ୍ୟ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସ୍ତୁତିୟ । ଏଠାରେ ମଧ୍ୟଭାଗ ଛୋଟ ଓ କାଠରହିତ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲା । ନଗରର ଅର୍ଧ ବ୍ୟାସାର୍ଧକୁ ‘ଖେଟ’ କୁହାଯାଏ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ‘ପାନ’ ଅଛି । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା ଦୁଇ କ୍ରୋଶ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା ଚାରି ଧନୁ ହେଲା । ଗ୍ରାମ ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁ ଓ ସୀମା ରାସ୍ତା ଦଶ ଧନୁ ହେଲା । ଏଠାରେ ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ନିମନ୍ତେ ଅବାଧ ଚଳାଚଳ ହେଉଥିଲା । ତିନିଟି ପ୍ରଧାନ ରାସ୍ତା, ପାର୍ଶ୍ୱ ରାସ୍ତା ଓ ଦୁଇଟି ଉପରାସ୍ତା ଥିଲା । ଧୈର୍ୟର ପଥ ଅନୁକ୍ରମେ ଛଉଷଠି ମାପ ଓ ପଦାଚାରୀ ପଥ ଏହିପରି ଗଣାଯାଏ । ଏଭଳି ଥାନ୍ଡି ନିର୍ମିତ ହେଲାପରେ, ପୁଣି ଘର ଓ ନିବାସ ତିଆରି ହେଲା । ଏପରି ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରି ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା ଓ ବିଚାର କରିଥିଲେ । ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ, ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ । ଯେପରି ସେମାନେ ଶାଖା ତିଆରି କଲେ, ସେହିଠାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଶାଖା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଶାଳା’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ଓ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ‘ଶାଳ’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏହିପରି ଘର, ଶାଳା ଓ ମହଳକୁ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ମଧ ସହିତ କାମନାପୂରଣ ବୃକ୍ଷ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏହି ଶାଳାର ସିଦ୍ଧି ଦେଖାଦେଲା । ଏଠାରେ ବର୍ଷାର ଜଳ ଓ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଜଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଳ୍ପ ଜଳରୁ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ବୋଝା ଉଦ୍ଭିଦ, ଔଷଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଋତୁଅନୁସାରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଲୋକେ ଏହି ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ ।