ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପାନ୍ତରଣ—ବଡ଼ ତଥା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଘଟେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା-ବନରେ ହଜାର-ହଜାର ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା-ବନରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଅନ୍ତଃକରଣର ଗଭୀର ଖାଲିରେ ବୁଦ୍ଧିର ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ରହିଛି। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଫୁଲିଥିବା ଫୁଲ ଭଳି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା-ବନ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା-ବୃକ୍ଷର ଅଂଶ। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଆଦିଦ୍ରବ୍ୟ, ପ୍ରକୃତି ଓ ମାୟା ବୋଲି କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତିନିଟି ଆଦି ସୃଷ୍ଟି ଅଚେତନ ଇଚ୍ଛା ବିନା ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନତାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ମନାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟରୁ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାର କାରଣ ଜାଣନ୍ତି। ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର କାନ, ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କର ପାଦ ବୋଲି ଜାଣ; ସେ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଚଳକ। ତାଙ୍କର ଉରୁରୁ ବୈଶ୍ୟ, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର; ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଗଠିତ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ରୂପ ଓ ଶକ୍ତିରେ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯାହା ଆସିବାକୁ ଥିବା ଶକ୍ତିରେ, ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେପରି, ନିଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ଅଜାଣି ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର କଲେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ଶେଷ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା-ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ, ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ଅଟୁଟ ଧର୍ମରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ନିଜକୁ ପଠାଇ, ଏହି କ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପୁନଃ, ଯେଉଁମାନେ କାରଣ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷର ପଥ ଅଛି। ସେମାନେ ଉପରକୁ ଯାଇ, ତିନି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନେ କଳ୍ପର ଶେଷବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଉଦ୍ଭିଦ, ସରିସୃପ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର କିରଣ ଏଠାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତାପରେ କ୍ରମେ ଶତ କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହନ କରନ୍ତି। ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ପ୍ରଥମେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇ, ଏହି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ଜୀବ ଓ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଆକାର। ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାପ ଓ ଗୁଣ-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାର ରାତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବର୍ଷାରେ ପୃଥିବୀ ବା ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ରରେ, ଜଳ ଏବଂ ପର୍ବତ ଚାଲିଆସେ। ତାପରେ ସମୁଦ୍ର ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଦେଉଛି। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଏକଠା ହୋଇ ମାସ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ତାହାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ। ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଜଳ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାର ଏହି ରାତି ଯାଏଁ, ଜଳର ଆକାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।