କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର ଓ ପାଂଶୁ—ଏହି ତିନି ନବମ ରୂପେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏହି ସପ୍ତମ ଉପଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଅଛି। ଏହାଠାରୁ ଆଉ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏବଂ କ୍ରମରେ କାହିଁକି କୁହିବି? ଏବେ ତୃତୀୟ ଉପଖଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦେଉଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏହି ଅଂଶର ସାରଂଶ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛି, ଶୁଣନ୍ତୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର ଏବଂ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଦେବତା, ଋଷି, ଦାନବ, ମାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବୈବସ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବି। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାତି ମହାନ ଋଷି ଥିଲେ। ଡକ୍ଷ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷିମାନେ, ସେମାନେ ପୁନି ସାତି ମନସ୍ପୁତ ଋଷି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ, ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୁନି ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଭରିଗଲା। ସେମାନେ ପୁନି ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହେଲେ—ଏହି କଥା ମୋତେ କୁହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାପରେ ଆଉ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁନି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା। ଏହି ଲୋକରେ, ଯେଉଁମାନେ ଏକଥର ଫେରି ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ବଡ ଯଜ୍ଞରେ ଯାହା ଭାଗ୍ୟ ବରୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା, ସମସ୍ତେ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ସନ୍ତାନ—ଏହା ଆମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଆସିଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାରୁଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞରେ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହି ଆଠଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଦେହଧାରୀ ବଷଟ୍କାର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଋଗ୍ବେଦ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ କ୍ରମରେ ଶୋଭା ପାଇଲା। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସୂକ୍ତରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାବାସୁ ଆଦି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଂଶଜଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହେବାରେ, ସେ ଦୁଇ ଦେହ ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କଲେ। ବଷଟ୍କାର ଭିତି ହେଲେ, ନିୟମ ଓ ମୋକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହେଲା। ଦେବୀମାନେ, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଓ ମାତୃମାନେ, ସେମାନେ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ସୁରୂପା ଭାବେ ବରୁଣ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଅର୍ଥ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟିଲା, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରପିତାମହ ବିଧିମତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଘ୍ରାଣ ଅର୍ପଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜ଼ରୁ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଗ୍ନିମୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ନିଜ ଶୁକ୍ରକୁ ଘୃତପାତ୍ରରେ ନିଅନ୍ତୁ, ଅଘ୍ରାଣ କଲେ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ତେଜ଼ସ୍ୱୀ, ଆକୃତିଶାଳୀ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସେଇ ଅଗ୍ନିଶିଖାକୁ ଦେଖି, ତାହାକୁ ଭେଦି ବାହାରିଲେ। ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଚିହ୍ନିଲେ—“ଏହି ଦେବତା ମୋର ପୁତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ।