ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ତିନି ଲୋକର କଥା ଆସିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଗୁଣଧାରୀ ଅନେକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଓ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଚାର୍ୟ, ପ୍ରଭୁ, ରାଜା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଗଣନୀୟ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଏପରି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗାଧିଜ, କୌଶିକ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ରୁତିଶାଳୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁଭ, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଅତ୍ରି ଓ ପଞ୍ଚମ ବ୍ରହ୍ମକୋଶ; ଏହି ସହ ବତ୍ସର ଓ କାଶ୍ୟପ—ଏହି ସପ୍ତଜନଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନୃଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର ଓ ପାଂଶୁ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ସପ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏମିତି ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଆଉ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ କାହିଁକି? ଏବେ ତୃତୀୟ ଅଂଶର ଆରମ୍ଭ ଓ ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଅଂଶର ସାରାଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସୃଷ୍ଟି କେମିତି ହେଲା ତାହା କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଥିଲେ। ମୁଁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣୀ କହିବି। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ। ଡକ୍ଷ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷିମାନେ, ସେମାନେ ପୁନି ସପ୍ତ ମନସ୍ପୁତ ଋଷି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଯାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା, ସେଥିର ମୂଳ କଥା କହିବି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୁନି ପ୍ରଜା ଓ ଗ୍ରହ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲା। ସେମାନେ ପୁନି ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗଣାଯିବେ—ଏହି କଥା ଆମକୁ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଲା। ଏହାପରେ ଅନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚି, ପୁନି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା। ଏହି ମଣିଷ ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତିଶାଳୀ ମାନ୍ୟମାନେ ବଡ଼ ବରୁଣ ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ। ଏହି ଦେବମହାୟଜ୍ଞରେ, ବାରୁଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏହି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞରେ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଶୁଣିଛୁ। ଏଠାରେ ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଠଜଣ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ଓ ଦେହଧାରୀ ବଷଟ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଋଗ୍ବେଦ ତାଲିକାନୁସାରେ ଶୋଭିତ ହେଲା। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ, ସ୍ତୋତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଆଦି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ସେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଂଶଜଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଇ ଦେହ ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କଲେ। ବଷଟ୍କାର ଏଠି ଆଧାର ହେଲେ, ଏବଂ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନିଗ୍ରହ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଠି ହେଲା।