ପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ବନ୍ତରଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ କାଳର ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ପୌଲାହ, ଅଥର୍ବରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି। ବୃହଦୁକ୍ଥ, ନବ, ସେତୁ ଓ ଶ୍ରୁତ ଏହି ନଉ ନାମ ପୁରାଣରେ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇଛି। ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣା ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଶୃଙ୍ଖଳା, ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ଏହି ଦିନର ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ପୁରାଣର ନିର୍ଣୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ମୂଳ ଅଂଶ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣା ସାରଞ୍ଜାମ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି, ପ୍ରସ୍ତାର ଭାବରେ ନୁହେଁ; ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିବା ଯଥାପି ଅସମ୍ଭବ। ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର, ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାଳରେ, ସୁଧାମାନ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଦେବମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗତ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ। ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧ୍ୱନି, ଶୁଚି—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଦେବତାଙ୍କୁ ସୁଧାମାନ ନାମରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମାନସା, ବିରାଜସା, ଅବଧ୍ୟ, ଅବ୍ରତିର, ଦେବ, ବସୁର, ଧିଷ୍ଣ୍ୟ, ବିଭବସୁ, ରଥୋର୍ମି, କେତୁମାନ, ପ୍ରତର୍ଦନ, ସୁଦନ, ବସୁଦନ, ସୁମଞ୍ଜସା, ବିଶାବା—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଦେବତା ଯଜ୍ଞର ଯୋଗ୍ୟ ଶୁଭ ଦେବତା ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଦିକ୍ପତି, ବାକ୍ପତି, ବିଶ୍ୱ, ଶମ୍ଭୁ, ଅଶ୍ୱ, ସଦଶ୍ୱ, କ୍ଷେମ, ଆନନ୍ଦ—ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ କାଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ; ଦେବମ୍ବୁଜ, ଅପ୍ରତିମା, ଗଜ—ଏହି ଗୁଣଶାଳୀ ମହାବଳୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଉତ୍ତମ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର, ତାମସ ମନୁଙ୍କ କାଳରେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେବତା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି କାଳର ଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ; ଏହି କାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଦେବତା ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ନାମ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି: ଅତ୍ରି ଅଗ୍ନି, ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମା ଭାର୍ଗବ; ଏହି ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ଚୈତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷି—ପ୍ରିୟଭୃତ୍ୟ, ପରୀକ୍ଷି, ପ୍ରସ୍ଥଳ, ଦୃଢେଷୁଧି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ କାଳରେ, ଅମିତାଭା, ଭୂତରୟ, ବୈକୁଣ୍ଠ, ସୁମେଧାସ ଦେବତା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଦଳ ଥିଲେ, ସବୁ ଦଳ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସୁମତି, ବିରାବ, ଧାମା, ନାଦ, ଶ୍ରବାସ ଏହି ଦେବତାମାନେ ଅମିତାଭା ଦେବତା ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି। ଅଧୃତି, ବିଧୃତି, ଦମ, ନିୟମ ଏହି ଆଭୂତୟ ଦଳର ନାମ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ନାଥ, ବିଦ୍ୱାନ, ଅଜେୟ, କୃଶ, ଗୌର, ଧ୍ରୁବ ଏହି ଦେବତାମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଶ୍ରେଣୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିର ବିବରଣା ପୁରାଣରେ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ।