ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା କେମିତି ହେଉଛି, ଏହାକୁ ଆମେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ ମାନ୍ବନ୍ତର ସମୟକୁ ଗଣନା କରନ୍ତି, ତାହା ତିରିଶ କୋଟି ହେଉଛି। ଏହା ସହିତ ଆଉ ବିଶ ହଜାର ଯୋଗ ହୁଏ, ଏହି ଗଣନାରେ ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶକୁ ବାଦ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହାର ଆରମ୍ଭରେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଯୋଗ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନୁ ପରେ କଣ ହେବ, ମୁଁ କହିବି। ଏହା ସହିତ ଆଉ ବାଉନ୍ସି ହଜାର ଯୋଗ କରାଯିବ। ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ମିଶି ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ହେଉଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଦେବତା, ଋଷି, ଦାନବମାନେ ସମେତ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କଳ୍ପ ପରେ କଳ୍ପ ଚାଲିଥାଏ। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସଂଧିକୁ ବୁଝ, ଚାରି ଯୁଗ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଏହିପରି ମିଶି ଥିବା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଭଗବତ୍ ପ୍ରଭୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ମନୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହି ବିବରଣୀ ପୁରୁଣା, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ତିନି କାଳକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଦିଆଯାଇଛି। ଏହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କେମିତି ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯାହା ଅନିବାର୍ୟ, ସେହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଶେଷ ହୁଏ। ସାତ ଋଷି, ଦେବତା, ପିତୃମାନେ, ଏବଂ ମନୁମାନେ—ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝି ଆଶଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହୁଏ, ସେହି ସମୟରେ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ସମାପ୍ତି ପରେ, କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, କୃତଯୁଗର ପ୍ରବାହ ପୂର୍ବରୁ କଳିଯୁଗ ଆସେ। ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେଲାପରେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆରମ୍ଭ ହେଲାପରେ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସାତ ଋଷି ଓ ମନୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି। ମନ୍ବନ୍ତରର ଉତ୍ସବ ଓ ଏହାର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ଦମ୍ପତିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ଔଷଧୀ ଉପଜାଏ, ଜୀବିକା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଧର୍ମ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ବିଭେଦ ନଥାଏ—ସେତେବେଳେ ସାତ ଋଷି ଓ ମନୁ ଏହି ପ୍ରବାହକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଖିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତଧାନ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ପରେ ପୁନଃ ନୂତନ ମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସର୍ପ, ପିଶାଚ, ଭୂତ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ, ସାତ ଋଷି ଓ ମନୁ—ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ସହିତ, ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେମାନେ ମନକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଲଗାଇଥିଲେ। ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତାମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ମହର୍ଲୋକକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ହେଉଥିଲେ। ସେଇ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାଁଠାରେ ରହିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ତିନି ଲୋକର ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସେମାନେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୁନି ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ସାତ ଋଷି, ମନୁ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ—ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଏଠାରେ କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ।