ଏକ ସମୟର କଥା, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବର୍ଗରେ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଭାବରେ ନିରୁକ୍ତ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଧୀମାନ୍, ତବଳାକ ଓ ଗଜ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ତିନି ଅତି ଉତ୍ତମ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ମହାଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମ-ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ ଥିଲେ ଆର୍ଜବ, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଓ ସଂକଳ୍ପରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଏହି ଅନେକ ଶ୍ଲୋକମୟ ସଂହିତାମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ସେଉଁଠି ବୈଶମ୍ପାୟନ ଏଠି ଛଏଠି ଛଏଟି ଶୁଭ ସଂହିତା, ମୋଟ ଛଅଶିଏ ଛଅ (୮୬)ଟି ଯଜୁର୍ବେଦ ସଂହିତା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସଂହିତା ବିଶେଷକୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମହାତପସ୍ବୀ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ସଂହିତାମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲେ—ଉତ୍ତର, ମଧ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ ଭାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ମଧ୍ୟଦେଶରେ ଅସୁରିଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଚରକମାନେ ସଂହିତାର ଅନୁଷ୍ଠାନକାରୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କିଏ କ’ଣ କରିଥିଲେ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚରକ ପଦବୀ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ଏହି କଥା ଏପରି। ସେମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏପରି ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ—“ଏଠି ଆମେ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ହେବ।” ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ ସପ୍ତ ରାତି ପରେ ସେମାନେ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା। ତାପରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗଠିତ କରି କହିଲେ—“ସମସ୍ତେ ଏଠି ଆସ, ଓ ଯାହା ଉପକାରୀ କଥା ଅଛି, କହ। ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି।” ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲେ—“ତୁମେ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛ, ସେସବୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅ।” ତେଣୁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ରକ୍ତରେ ଦୂଷିତ ଯାହା ଶିକ୍ଷା ଥିଲା, ତାହା ବମିତ କରି ଦେଲେ। ଏହି ବମିତ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୂର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। ସୂର୍ୟଦେବ ଖୁସି ହୋଇ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରାତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେହି ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ନିଜ ନିଜ ପଦ୍ଧତିରେ ପାଠ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଚରକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏପରି ଚରକମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି। ଏବେ ଆପଣେ ଭାଲଭାବେ ବୁଝିବେ, ଭାଜିନ୍ମାନେ କିଏ। ମଧ୍ୟାନ୍ଦିନ, ବୈଧ୍ୟ, ଅଧବୁଦ୍ଧକ—ଏମାନେ ନ୍ୟାୟସ୍ଥ ସନ୍ତାନ। ଆଉ ଆବଟୀ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ବୈଣୋୟ, ସପରାଶର ମଧ୍ୟ ଏହି ଶାଖାର ଅଂଶ। ଏହିପରି ଯଜୁର୍ବେଦର ଅନେକ ଶାଖା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯାହାର ସଂଖ୍ୟା ଏକଶେ ଏକ (୧୦୧) ଥିଲା। ସୁମନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ପୁଅକୁ ପୁନଃ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଶୀଘ୍ର ହିଁ ହଜାର ସଂହିତାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ କର୍ମରେ ନିପୁଣ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଉପରେ ପ୍ରହାର କରିଥିଲେ। ତାପରେ ସେ ରୁଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବର ଦେଲେ—“ଉଭୟ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଅଧ୍ୟୟନକାରୀ ହଜାର ସଂହିତା ପଢ଼ିପାରିବେ।” ଏହିପରି କହି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାସବ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ସୁକର୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେଉଁଠି ସୁକର୍ମାଙ୍କ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି, ଯିଏ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ହଜାର ଏବଂ ଅର୍ଧ ସଂହିତା ପଢ଼ିଥିଲେ। କୌଶିଳ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସଂହିତାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜିଙ୍କ ଚାରି ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ—ସକୋଟିପୁତ୍ର, ସୁସହା, ସୁନାମ ଓ ବିତ୍ତଲୌଗାକ୍ଷିଣ; ଏହି ଚାରି ଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ତିନି ଜଣେ କୁଶୁମଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ପରାଶର ତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ପୁଅ ଥିଲେ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ସଂହିତାମାନେ ରଚନା, ପଠନ ଓ ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆଜିଯାଏ ଗୌରବର ସହ ଅନୁସୃତ।