ଏହି ଗଢ଼ିଆ କଥାରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏକ ପକ୍ଷରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରାଯାଇଲା, କିନ୍ତୁ କେହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ସାକାଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଡାକି କହିଲେ—‘ସାକାଲ୍ୟା!’ ପୂଜାକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଶର୍ତ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା ଏବଂ ସମ୍ମତି ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରହଣ କରାଯିଲା। ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ କଥା କହିଲେ—‘ତୁମେ ଏହି ମହାଜ୍ଞାନର ଧନ ନିଜ ପାଇଁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହି ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠମାନେ ଯେଉଁଥିରେ ଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ତାହାକୁ ଜାଣ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମର ଧନ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛାର ପ୍ରଶ୍ନ; ଚାଲ, ଏହି ଇଚ୍ଛାର ପ୍ରଶ୍ନ କଥା କହିବା ଯାଉ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସାକାଲ୍ୟା ରୋଷରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଅଜ୍ଞାନ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ। ସାକାଲ୍ୟା କହିଲେ—‘ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ରଖିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି କ୍ରମରେ କହ।’ ତାପରେ ସାକାଲ୍ୟା ଏକ ହଜାର ପ୍ରଶ୍ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରଖିଲେ। ସାକାଲ୍ୟା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ କୌଣସି ବିବାଦ ରଖିନାହିଁ, ଏବଂ ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହି ଶର୍ତ୍ତ ଉପରେ ହେଉଥିବା ବିବାଦରେ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବକ୍ତା ପରାଜିତ ହୁଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଆତ୍ମାର ମୁଖ୍ୟ ପଥ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନର ରାସ୍ତା ଯାହା ହେଉ, ସାକାଲ୍ୟା ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏହିପରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ଏହିପରି, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଅନ୍ଯାନ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷ୍ଟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଘରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ଫେରିଗଲେ। ବେଦର ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଞ୍ଚଟି ସଂଗ୍ରହ ରଚନା କଲେ। ଖଳୀୟ, ସୁତପା, ଭତ୍ସ, ଓ ଶୈଶିରେୟ ପଞ୍ଚମ ସଂଗ୍ରହ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିରୁକ୍ତକୁ ଚତୁର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ ଭାବେ ଗଢ଼ିଲେ। ଧୀମାନ, ତବଳାକା, ଗଜା—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତିନି ଶିଷ୍ୟ ମହାଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ତୃତୀୟ ଅର୍ଜବ; ସେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟଳ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଏହି ବହୁସ୍ତବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ସଂକଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ସେ ଏଠି ଯଜୁର୍ବେଦର ଛଉଅଠି ଶୁଭ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ବିସର୍ଜିତ ହେଲା—ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ। ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ତିନିପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ଦେଖାଯାଏ। ଉତ୍ତର, ମଧ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସଂଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ମଧ୍ୟ ଦିଗର ରୀତିର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ଅସୁରୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ, କାରକମାନେ ସଂହିତାର ଉପଦେଷ୍ଟା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି। କଣ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ କିଏଁ ସେମାନେ କାରକ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ? ସେମାନେ ମେରୁ ପ୍ରସ୍ଥର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚି ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କଲେ। ‘ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବେ’—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସେମାନେ କରିଥିଲେ। ସାତ ରାତିରେ ସେମାନେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏକଠି କରି କହିଲେ—‘ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୁଅ ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ କଥା ଉପକୃତିକର ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କହ। ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରିବି।’ ସେ କହିଲେ—‘ତୁମେ ଯାହା ଶିଖିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅ।’ ଏଭଳି ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୋଇଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ସେମାନେ ବମି କରିଲେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ!