ବ୍ୟାସଦେବ, ଯିଏ ଦ୍ୱୈପାୟନ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା। ବେଦର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଚାରିଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୈଳ ଚତୁର୍ଥ ଥିଲେ ଏବଂ ଲୋମହର୍ଷଣ ପଞ୍ଚମ। ବ୍ୟାସଦେବ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଯଜୁର୍ବେଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଦେଲେ, ଏହିପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷି ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ୟାସ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଚାର୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା, ଏବଂ ବ୍ୟାସଦେବ ଏହିଅନୁସାରେ ்ୟଜ୍ଞ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେ ସାମବେଦ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାତ୍ରୀ ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ବିଶ୍ୱର ଏହି ପ୍ରଭୁ ଯଜୁର୍ବେଦ ପାଇଁ ହୋତାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସଂପାଦନ କରାଇଲେ। ପୁରାଣର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟାସଦେବ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଯେହেতୁ ୟଜ୍ଞ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଯଜୁର୍ବେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଶତଗୁଣ ଶକ୍ତି ସହ ବ୍ୟାସଦେବ ଓ ତାଙ୍କର ବେଦଜ୍ଞ ପ୍ରାଚାର୍ୟମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପୈଳ ଋଗ୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ—ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତ୍ତାଙ୍କୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଶ୍କଳଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେବା ଓ କୁଶଳତାରେ ନିଷ୍ଠ। ତୃତୀୟ ଭାଗ ପରାଶରଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ମହାନ୍ୟ ମଣ୍ଡୂକ ଏହି ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସତ୍ୟଶ୍ରବାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ, ଯିଏ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ। ସେ ସତ୍ୟଶ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ, ଯିଏ ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ। ସତ୍ୟଶ୍ରୀଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ବାଶ୍କଳ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ନିଜ ଶାଖାର ସ୍ଥାପନା କଲେ। ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବିବାଦ ଓ କ୍ଷତି ଘଟିଲା। ଜନକଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଏକ ତର୍କ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହା ସବୁ ଯେପରି ଘଟିଲା, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ଏଠାରେ ହଜାର-ହଜାର ଋଷି ଦଳେ-ଦଳେ ଆସିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ ଦେଖି, ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା। ରାଜା ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ, ମଣି, ଦାସୀ ଦାନ କଲେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରମାଣିତ ହେବେ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଧନ ଆଣିଥିଲେ, ତାହା ପାଇବେ। ଜନକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ଏକାଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରି, ନିଜ-ନିଜ ବେଦଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। କେହି କୁହିଲେ—"ଏହି ମୋର, ତୁମର ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ କିଛି କୁହ, ଏପରି ଅହଂକାର କାହିଁକି?" ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ, କବି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ଓ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ମୋର, ଏହା ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଅ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଛି ପଣ୍ଡିତ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଡାକିପାରନ୍ତୁ।" ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ହସି ହସି କହିଲେ—"ଆମେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିବା, ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ତର କରିବା; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଶକ୍ତି, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କଥା ହେଉ।" ଏପରି ହଜାର ଉପାୟରେ, ଶୁଭ ଅର୍ଥ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବିତ କଥା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା।